Agenda: Hoe migranten de Nederlandse geschiedenis uitvonden: Judith Pollmann bij Spui25

Rond het midden van de zestiende eeuw voelden mensen in de Nederlanden zich nog geen 'Nederlander'; ze waren in de eerste plaats Hollander, Geldersman of Zeeuw. Voor zover ze een verleden deelden, werd dat getekend door herinneringen aan recente oorlogen die ze tegen elkaar hadden uitgevochten. De Opstand tegen landsheer Filips II leidde, onbedoeld, rond 1580 wel tot het ontstaan van een onafhankelijke Nederlandse Republiek, maar het bestaan van een 'Nederlands' 'verleden sprak daarmee nog niet vanzelf. Dat dat er in de Gouden Eeuw toch kwam was verrassend genoeg vooral het werk van migranten, vooral uit Vlaanderen en Brabant. Meer dan honderdduizend Vlaamse en Brabantse migranten vestigden zich na de val van Antwerpen in de Republiek. Om te beklemtonen dat zij geen 'gewone' vreemdelingen waren, beriepen ze veel en vaak op het 'Nederlanderschap' dat zij met hun gastheren deelden. En omdat ze de hoop op een herovering van de Zuidelijke Nederlanden nog lang niet hadden opgegeven, lobbyden ze ook onafgebroken voor voortzetting van de strijd. Hun belangrijkste argument daarbij was historisch; de geschiedenis leerde dat Spanjaarden niet konden worden vertrouwd, en dat hun regime zo vreselijk was dat 'vrije' Nederlanders zich er tot de laatste snik tegen moesten verzetten.

Ging het hier aanvankelijk om het oppositiegeluid van migranten zonder politieke rechten, tijdens de Bestandstwisten die de Republiek tussen 1609-1621 verscheurden, raakte dit soort ideeën breed geaccepteerd. Er ontstond voor het eerst een 'canon' van de Nederlandse geschiedenis. Door alsmaar te refereren aan de Opstand en de oorlog, hadden de migranten niet alleen het besef gecreëerd dat de Nederlanders een verleden deelden, ze schiepen daarmee ook een nieuwe culturele grens – wie 'Spaans' gezag accepteerde, zoals de meeste inwoners van de zuidelijke Nederlanden, was geen echte 'Nederlander' meer. Die grens werkt tot de dag van vandaag door in de Nederlands-Belgische verhoudingen.