Agenda: Kan een allochtoon een autochtoon worden?

De toenemende nadruk op 'cultuur' in debatten over burgerschap en integratie is problematisch omdat dat begrip alleen te gebruiken is als er voldoende aandacht blijft voor de de dynamiek, de openheid en de hybridisering van culturen. Pogingen cultuur vast te leggen leiden tot een formalisering en een verharding van identiteiten die integratie bemoeilijken, zo niet onmogelijk maken.

Een gesprek over de mogelijkheden van integratie - hoe kan een allochtoon ooit een autochtoon worden? - met Frank Bovenkerk, cultureel antropoloog en bijzonder hoogleraar radicaliseringsstudies, Bambi Ceuppens, antropologe van het museum Tervuren bij Brussel en Peter Geschiere, hoogleraar antropologie van Afrika aan de Universiteit van Amsterdam. Francio Guadeloupe, bekend van zijn baanbrekende studies van burgerschap en uisluiting op de Antillen, treedt op als voorzitter.

In zijn boek Perils of Belonging - Autochthony and Citizenship in Africa and Europe (University of Chicago Press 2009) plaatst Peter Geschiere de ontwikkelingen in Nederland in een breder vergelijkend kader. De nieuwe wereldorde sinds het einde van de Koude Oorlog is minder gekenmerkt door een groeiend cosmopolitanisme dan door een snel opkomende global conjuncture of belonging. Die algemene obsessie met belonging  kan sterk verschillende vormen aannemen maar heeft overal problematische effecten.  Noties als autochtonie - of sons of the soil - drukken een soort primordiale vorm van thuishoren uit en lijken daarom een basis zekerheid te beloven. In de praktijk blijken zulke noties echter gekenmerkt door diepe onzekerheid en onrust. Dat was al zo rond de wieg van autochthonia, het klassieke Athene van Plato en Euripides. Maar ook de eigentijdse versies van deze claim op belonging zijn gemarkeerd door grote onzekerheid. Afrikaanse voorbeelden illustreren hoe makkelijk dit tot uitbarstingen van geweld kan leiden.

In Een Leeuw in een Kooi - De grenzen van het Multiculturele in Vlaanderen (Meulenhoff/Manteau 2009), laten Bambi Ceuppens en andere Vlaamse onderzoekers zien dat de preoccupatie met ‘de Vlaamse cultuur' de debatten in Vlaanderen op soortgelijke wijze verwart. Culturele verschillen worden hoe langer hoe meer geracialiseerd, als waren ze aangeboren, niet aangeleerd. De tragiek daarbij is, zoals de auteurs aantonen, dat niet alleen zelfverklaarde racisten zogenaamde allochtonen racialiseren, maar ook instellingen en mensen die vol goede bedoelingen vreemdelingen willen integrereren in de eigen "familie", van de staat of regio tot het eigen huisgezin. Zo verabsoluteert een preoccupatie met "allochtonie", zowel in de naam van in- als uitsluiting, een uiterst flexibele werkelijkheid en creëert ze de illusie dat aanpassing slechts van één kant hoeft te komen.

Een vergelijking tussen Nederland en Vlaanderen kan de bredere contouren van deze problematiek verduidelijken. Het laat ook zien dat de culturalisering van burgerschap een dwaalweg is. De oplossing moet eerder komen van verdere verduidelijking van de juridische regels - de rechten en de plichten - waar iedere burger zich aan moet houden; minstens zo belangrijk is meer aandacht aan sociaal-economische marginalisering.

Frank Bovenkerk is cultureel antropoloog en als bijzonder hoogleraar radicaliseringsstudies verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.

Bambi Ceuppens is als antropologe werkzaam bij het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, België

Peter Geschiere is hoogleraar antropologie van Afrika aan de Universiteit van Amsterdam

Francio Guadeloupe (voorzitter) is als antropoloog werkzaam bij de Radboud Universiteit en de Universiteit van Amsterdam.

Deze discussie vindt plaats op donderdag 4 maart 2010, 20:00 - 22:00 uur in Spui25. Toegang is gratis. U dient zich wel van tevoren aan te melden.