Agenda: Het krankzinnigengesticht: sociale afvalput of laatste redmiddel? (Spui25)

9 november 2010

Wat was de maatschappelijke functie van de krankzinnigengestichten voor 1950? In het spoor van onder andere Michel Foucault is de krankzinnigeninrichting vaak beschreven als een repressief instituut, waar mensen die afweken van de normaliteit naar uitgestoten werden en hun verdere leven sleten.
Onderzoek van Joost Vijselaar in patiëntendossiers naar de sociale processen van opname, verblijf en ontslag tussen 1890-1950 - uitgewerkt in zijn recente boek Het gesticht, enkele reis of retour - leert anders.

Daarover spreekt de auteur vanavond, waarna wetenschappers Geertje Boschma en Stephen Snelders zullen reageren. Wim Brands leidt de discussie.

Van een doelbewuste ‘uitstoting' van ‘devianten' was geen sprake. Gezinnen en families zorgden voor hun verwanten met soms ernstige psychiatrische aandoeningen, soms voor langere tijd. Het waren niet in de eerste plaats de psychiatrische stoornissen als waan of depressie die aanleiding gaven tot opname, maar twee sociale factoren: de escalatie van het gedrag van de ‘patiënt' in de richting van onrust en opwinding en de vermindering van het vermogen van de omgeving om de problemen op te vangen, bijvoorbeeld door het wegvallen van een belangrijke verzorger. De gang van zaken bij ontslag spiegelde die bij opname: geneesheren legden vooral sociale criteria aan bij de beoordeling van de verbetering (ordelijkheid, communicatie, arbeidzaamheid e.d.) terwijl gezinnen nadrukkelijk invloed uitoefenden op het ontslag. Er ging een zekere zuigkracht uit van gezinnen waardoor patiënten met een maatschappelijk achterland, de inrichting vaker verlieten dan anderen. De inrichting blijkt minder het hoogommuurde instituut te zijn geweest dan men dacht en de uitwisseling met de samenleving was dynamischer. Anders dan de spreekwoordelijke ‘enkele reis' het wilde was er vaak juist sprak van een ‘retour'.

In de inrichting bepaalde therapie niet de cultuur en het regime: de behandeling was weinig intensief en bekende therapeutische vernieuwingen als de beroemde elektroshocktherapie drukten amper een stempel op het leven in het gesticht. Veel aandacht ging uit maar de verzorging, de asielfunctie en naar de regulering van ontremd, onrustig gedrag. Bedverpleging en arbeid maakten de ruggengraat uit van het inrichtingsregime: vormen van behandeling waarin juist de therapeutische, verplegende en regulerende functies samengingen. Het karakter van het regime is mede te verklaren uit de bevolking van de instellingen: destijds verbleven er ook veel mensen met dementie, verstandelijke handicaps en epilepsie in de gestichten.

Joost Vijselaar, historicus en museoloog, is sinds 2004 als bijzonder hoogleraar geschiedenis van de psychiatrie verbonden aan het departement Geschiedenis en Kunstgeschiedenis van de Universiteit Utrecht. Daarnaast werkt hij als senior wetenschappelijk medewerker bij het Trimbos Instituut in Utrecht. In 1999 promoveerde hij cum laude op het proefschrift De magnetische geest. Het dierlijk magnetisme 1770-1830, dat in 2001 met twee prijzen werd bekroond, waaronder de Gerrit Arie Lindeboom Prijs voor de geschiedenis van de geneeskunde. Voorts publiceerde hij onder meer Krankzinnigen gesticht (1982) en met anderen Gesticht in de duinen (1997) en Terug naar Endegeest (1998). Daarnaast was hij nauw betrokken bij de oprichting van Het Dolhuys, het nationaal museum van de psychiatrie in Haarlem. In het kader van het NWO-programma De gestoorde psyche deed hij het hier besproken onderzoek naar patiëntendossiers uit de twintigste eeuw. Momenteel werkt hij aan een biografie van prof. dr. J.L.C. Schroeder van der Kolk (1797-1862), de grondlegger van de Nederlandse psychiatrie, en houdt hij zich bezig met de therapeutische toepassing van elektriciteit in de psychiatrie vanaf de achttiende eeuw.

Geertje Boschma, PhD, RN, is Associate Professor aan de Universiteit van British Columbia in Vancouver, Canada. Zij doet sociaal-historisch onderzoek naar de geschiedenis van de gezondheidszorg en verpleegkunde in West-Canada, met name in de geestelijke gezondheidszorg en psychiatrie. Zij studeerde verpleegkunde (1982) en filosofie (1989) in Groningen. In 1997 behaalde zij haar PhD (nursing history) aan de Universiteit van Pennsylvania, Philadelphia, USA. Haar proefschrift werd in 2003 gepubliceerd als The Rise of Mental Health Nursing: A History of Psychiatric Care in Dutch Asylums, 1890-1920. Boschma legt in haar onderzoek de nadruk op de ontwikkeling van de psychiatrie vanuit het perspectief van dagelijkse zorgverlening en de ervaring van de patiënt en familieleden. Recent onderzoek omvat een oral history project over de ontwikkeling van community mental health service in New Westminster, BC, Canada en een studie van de ontwikkeling van algemene ziekenhuis psychiatrie met steun van de Social Science and Humanities Research Council of Canada.

Stephen Snelders (1963) studeerde geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Hij promoveerde in 1999 op het proefschrift LSD-therapie in Nederland De experimenteel-psychiatrische benadering van J. Bastiaans, G.W. Arendsen Hein en C.H. van Rhijn (Amsterdam 2000). Momenteel is hij als wetenschappelijk onderzoeker en universitair docent verbonden aan de Afdeling Metamedica van de Vrije Universiteit. Hij werkt aan een studie over de rol van scheepschirurgijns in de ontwikkeling van de tropische geneeskunde in de 17e en 18e eeuw. Andere onderzoeksinteresses zijn de historische en maatschappelijke implicaties van het gebruik van erfelijkheidsconcepten in de geneeskunde en het publieke domein; het gebruik van psychoactieve stoffen in geneeskunde en het publieke domein; en de geschiedenis van medische publiekscommunicatie in de vroegmoderne en moderne tijd. Hij is redacteur van Studium, tijdschrift voor wetenschaps- en universiteitsgeschiedenis. Recent publiceerde hij onder andere: met Frans J Meijman, De mondige patiënt. Historische kijk op een mythe (Amsterdam 2009); en met Anja Krabben en Toine Pieters en Stephen Snelders, Chemie van verslaving. Over verslavingsgenen, hersenstofjes en sociale zwakte (Amsterdam: 2008).

De discussie Het krankzinnigengesticht: sociale afvalput of laatste redmiddel? vindt plaats op dinsdag 9 november 2010, 20:00 - 22:00 uur in Spui25. Toegang tot de activiteiten van SPUI25 is gratis. U dient zich wel van tevoren in te schrijven.