Vandaag in de Nacht

Geschiedenisboeken in het najaar van 2010

Geschiedenis der Lage Landen, najaar 2010

Nieuwe delen in de Algemene Geschiedenis van Nederland van Blockmans (1100-1555) en Van den Doel (Nederland als koloniale mogendheid), Auke van der Woud over de negentiende-eeuwse Nederlandse sloppenwijken, en de Historische Atlas van Amsterdam: deze vooruitblik op geschiedenis in het najaar begint in Nederland. Wim Blockmans' Metropolen aan de Noordzee beschrijft de groei van Antwerpen ten koste van Brugge, en groei van Amsterdam in het kielzog van Antwerpen. Hoe konden de gewesten Vlaanderen, toen Brabant, en in derde instantie Holland en Zeeland deze voorsprongpositie binnen Europa verwerven? Wim van den Doel onderzoekt het uitvloeisel van die koppositie, Nederlands kolonialisme vanaf 1800, in Zo ver de wereld strekt: 'Curieus genoeg behoorde het kleine Nederland met zijn uitgestrekte overzeese gebiedsdelen tot de drie grootste koloniale mogendheden. Waarom heeft Nederland zo’n belangrijke historische rol gespeeld in het fenomeen van de Europese expansie overzee? En wat voor betekenis hadden de wingewesten voor de ontwikkeling van de eigen samenleving?'

Auke van der Woud, wiens Een nieuwe wereld als beste geschiedenisboek 2007 werd bekroond, komt met de vergeten geschiedenis van de krotten en mensenpakhuizen in de achterwijken van de Nederlandse stad rond 1900 in Koninkrijk vol sloppen. 'Meer dan een miljoen Nederlanders leefden in een situatie die overeenkomsten vertoont met de slums van de huidige Aziatische, Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse metropolen.' Een van de centra voor de Nederlandse sloppen was Amsterdam, waarvan nu een Historische atlas verschijnt van de hand van Ben Speet, 'een geschiedenis van de stad, aan de hand van topografische kaarten en afbeeldingen, van de vroegste tijd tot heden'.

Was Den Haag ook zo'n stad als Amsterdam? 19de-eeuws stadsbesef en standsverschil is het onderwerp van Jan Hein Furnées Plaatsen van beschaafd vertier: 'Aan de hand van een schat aan onontgonnen archiefmateriaal beschrijft Jan Hein Furnée hoe zij in het befaamde Haagse uitgaansleven hun onderlinge standsverhoudingen bevestigden en soms ook doorbraken, de verschillende rollen die mannen en vrouwen hierin speelden en de vele politieke conflicten die hiermee gepaard gingen.' Maar echt standsverschil maak je door buiten te gaan wonen, toont Rob van der Laarse aan in zijn Arcadiërs van de Republiek. Adel, hof en buitenplaats in Nederland 1500-1800: '... een heel ander land dan de vertrouwde koopmansnatie met haar steedse allure, propere huiselijkheid en idyllische landschapjes. Rob van der Laarse kantelt dit beeld door te kijken naar de manier waarop aristocratische families met elkaar in alle gewesten beconcurreerden met monumentale huizen, voorname heerlijkheden en luisterrijke kunstcollecties.'

Oude geschiedenis, najaar 2010

Tussen het vorige lijstje en dit lijstje is De rand van het rijk van Jona Lendering en Arjen Bosman het perfecte bruggetje. Deze geschiedenis van de Oudheid van de Lage Landen, een herziene editie van Lenderings De randen van de aarde, vertelt de geschiedenis van het gedeelte van het Romeinse Rijk dat Caesar het Belgische Gallië noemde, en dat enkele eeuwen later de machtsbasis van de Merovingers zou worden. Maar het is niet alleen grote geschiedenis: 'Belgische krijgers zijn zó onder de indruk van de Romeinse belegeringswerktuigen dat ze denken dat hun vijanden wel van goddelijke afkomst moeten zijn. Een generaal demoniseert zijn tegenstanders. Een meisje uit Nijmegen wordt begraven met haar tamboerijn. Een Romeins garnizoen in Velsen doorstaat maar net een belegering.' Binnenkort een interview met de auteurs op deze site.
Verdere klassieke Oudheid speelt zich traditioneel af rond de Middellandse Zee, niet toevallig ook de titel van het nieuwe boek van Fik Meijer, waarin hij nu eens een persoonlijk perspectief kiest om de mare nostra te beschrijven. 'Daarnaast komen zeer uiteenlopende onderwerpen aan de orde: de naamgeving van de zee, de angst voor winden en stromingen, gevaarlijke zeereizen, de wapenwedloop die onhandelbare oorlogsgaleien opleverde, de met de mond beleden aversie tegen de handel, de scheepsbouw, de kostbare scheepsladingen uit de Bronstijd, de handel in graan, wijn, olijfolie, vissaus en slaven, de kunstroof van de Romeinen en het toerisme.'

De verdere najaarsoogst waaiert uit rond diezelfde Mediterannee. Philip Matyszaks nieuwste is The Greek and Roman Myths, een handboekje mythologie dat onder andere antwoord geeft op deze belangrijke vraag: 'Why is a famous brand named after the goddess Nike?' Een opvolger van twee van zijn eerdere boeken, Ancient Rome on Five Denarii a Day (Het oude Rome voor vijf denarii per dag) en Ancient Athens on Five Drachmas a Day (Het oude Athene voor vijf obolen per dag), verschijnt nu van de hand van Donald Ryan: Ancient Egypt on Five Deben a Day. Met deze gids is een tijdreis naar het Egypte van Ramses II een peuleschil. 'So leave the protective amulets at home and banish all fear of being sold as a galley slave, this imaginative guide is all you need to survive and enjoy your visit to Egypt in its golden age.' Een andere reisgids voor de Oudheid, die van Pausanias, verschijnt overigens ook dit najaar. En de opvolger van Erinnerungsorte der Antike. Die Römische Welt, nu over Die Griechische Welt, belooft weer een prachtige exploratie in woord en beeld te worden van de Griekse plaatsen van herinnering.

Als we toch in Egypte zijn: van de hand van Pullitzerwinnares en biografe van Antoine de Saint-Exupéry en Vera Nabokov Stacy Schiff verschijnt de biografie Cleopatra. Ze belooft nieuwe inzichten uit onderwaterarcheologie, en, veel belangrijker, er komt een film, met Angelina Jolie. Zo drijven we af van de kern van de antieke beschaving, en is het niet toepasselijk dat we dat samen met Cleopatra's grote voorganger Alexander doen, in Henk Singors nieuwe boek Alexanders mars, waarin de oudhistoricus Alexanders veroveringstocht beschrijft en duidt. 'Hij vertelt hoe de zijderoute van China naar het Midden-Oosten tot stand kwam, maar gaat ook in op het effect van Alexanders optreden in het huidige Iran, in India en de Midden-Aziatische gebieden, waar de invloed van de Griekse cultuur eeuwenlang voelbaar bleef.' Na al deze boeken die de barbaren van de burgers scheiden, is Erich Gruens nieuwe essaybundel Rethinking the Other in Antiquity een mooie relativering. 'Erich Gruen demonstrates how the ancients found connections rather than contrasts, how they expressed admiration for the achievements and principles of other societies, and how they discerned—and even invented—kinship relations and shared roots with diverse peoples.'

De Wereldoorlogen, najaar 2010

De Oorlog begint in Nederland, of in Duitsland? Sandra van Beeks biografie van Otto Frank begeleidt de gelijknamige documentaire. ‘Zonder het dagboek was Otto een rustige, degelijke ondernemer geweest, door het dagboek steeg hij boven zichzelf uit.’ Maar meer inzicht in de opkomst van Hitler en de dreigende Tweede Wereldoorlog biedt wellicht Leopold Schwarzschild, wiens Chronicle of a Downfall: Germany 1929-1939 onder redactie van Andreas Wesemann in vertaling verschijnt. De redacteur van Das Tagebuch had sterke politieke analyses en kritiseerde scherp de economische en politieke ontwikkelingen in Duitsland en daarbuiten. 'One thing is already beyond question today,' schreef hij in het voorjaar van 1933, 'part of the new era is an unremitting descent into some kind of military conflagration.' En er komt een nieuwe reeks bij Bert Bakker, De dynamiek van de herinnering, met Oorlogserfgoed overzee en Rondom de stilte. Herdenkingscultuur in Nederland, bevat ook Dienke Hondius' Oorlogslessen, waarin het onderwijs over de oorlog sinds 1945, in Nederland en elders, wordt geanalyseerd: 'Oorlogslessen biedt inzicht in de intense samenhang tussen oorlogslessen en nationale identiteit, consensus, trots en schaamte, en in de immer goed bedoelde, soms merkwaardige initiatieven in deze naoorlogse geschiedenis.'

Als we een Wereldoorlog teruggaan, dan kunnen we uitkijken naar Sophie De Schaepdrijvers bundel Erfzonde van de twintigste eeuw, een reeks artikelen die aanvulling bieden op haar De Groote Oorlog. Het koninkrijk België tijdens de Eerste Wereldoorlog. Over 'de herinnering aan de Eerste Wereldoorlog, op verering en verguizing, propaganda en vijandbeelden, de Duitse bezetting, oorlogsdagboeken, frontromans, voedselhulp en vrouwenleed'. Concrete voorbeelden bij haar overwegingen belooft Peter Englund, De schoonheid en het verdriet van de oorlog, met ooggetuigenverslagen uit de Grote Oorlog: 'een twaalfjarig meisje uit het oosten van Duitsland die juichend de troepen uitzwaait; een Belgische knul, die als piloot kennismaakt met een geheel nieuwe vorm van oorlogsvoering; een vrijbuiter uit Zuid-Amerika die zich na lange omzwervingen aansluit bij het Turkse leger; een Australische jonge vrouw, op zoek naar avontuur, die verliefd wordt op een Servische soldaat.'

Het communisme, najaar 2010

Alvorens toe te komen aan de onvermijdelijke 'de rest' van het geschiedkundige najaar nog een drietal titels die ingaan op het communisme. Norman M. Naimark betoogt in Stalin's Genocides precies wat de titel zegt: de dood van miljoenen Russen onder zijn regime moeten we als genocide beschouwen. 'In this gripping book, Naimark explains how Stalin became a pitiless mass killer. He looks at the most consequential and harrowing episodes of Stalin's systematic destruction of his own populace--the liquidation and repression of the so-called kulaks, the Ukrainian famine, the purge of nationalities, and the Great Terror--and examines them in light of other genocides in history.' Een gerelateerde geschiedenis is die van de verwijdering van 'ongewenste elementen' in de Midden- en Oost-Europese vazalstaten van de Sovjetunie. Maar is dat niet een mythe? Liesbeth van de Grift onderzoekt in Voorwaarts en vergeten hoe radicaal die verwijdering was. 'Ze laat in dit boek zien dat Duitse en Roemeense communisten politieke betrouwbaarheid van groot belang achtten, maar dat ze tegelijkertijd inzagen dat de inzet van voormalige fascisten en oude personeelsleden onmisbaar was. Alleen zo konden zij de communistische machtsovername veiligstellen.' Na Stalin, en na de door Van de Grift beschreven episode, krijgt het communisme in West-Europa een militante vorm. Maarten van Riel beschrijft in Zaterdagmiddagrevolutie. Portret van de Rode Jeugd hoe een Nederlandse, mildere variant van de RAF zich ontwikkelt. 'Zaterdagmiddagrevolutie beschrijft de Rode Jeugd aan de hand van het kernlid Luciën van Hoesel (1950-2000). Hij leidt de lezer door een rood decennium met incidenten als de Amsterdamse Telegraafrellen, de Meirevolte te Parijs, een Eindhovense stadsguerrilla, RAF-geweld in West-Duitsland en een gevechtstraining in Zuid-Jemen.'

IJs, Obama, Churchil, Frederik II, de Krimoorlog en Katholieke piraten, najaar 2010

Er verschijnt nog heel veel meer. Minder categoriseerbaar, even interessant: Simon Schama's bundeling Scribble, Scribble, Scribble: Writing on Ice Cream, Obama, Churchill and My Mother is veel persoonlijker dan The Embarrasment of Riches (Overvloed en onbehagen) of The American Future (De Amerikaanse geschiedenis), en gaat van '... cookery and family to Barack Obama, from preaching and Shakespeare to Victorian sages, from Charlotte Rampling and Hurricane Katrina to "The Fate of Eloquence in the Age of The Osbournes". Never predictable, always stimulating, Scribble, Scribble, Scribble allows us to view the world, in all its diversity, through the eyes of one of its most original inhabitants.'

Was Frederik II een ideale heerser? Nog steeds gaan daar stemmen voor op, maar Olaf B. Raders portret van de keizer (1196-1250), stelt in de eerste plaats zijn Siciliaanse afkomst (vandaar Friedrich II. Ein Sizilianer auf dem Kaiserthron) en focus op het Middellandse Zeegebied centraal. 'Olaf B. Rader legt in seiner meisterhaften Biographie die historische Figur des Kaisers hinter den Mythen frei. Das "Staunen der Welt" wird so zum Staunen des Lesers über einen Sizilianer, der den Lauf der Weltgeschichte veränderte.' Een ander man die handig om wist te gaan met mythen - tot voor kort - is de gevallen historicus Orlando Figes. Zijn nieuwe boek gaat over de krimoorlog. Crimea. The Last Crusade (De krimoorlog) is op een veelheid van bronnen gebaseerd en belooft ook de man op het slagveld te portretteren. '... reimagines this extraordinary war, in matys the stakes could not have been higher. It was both a recognizable modern conflict - the first to be extensively photographed, the first to employ the telegraph, the first "newspaper war" - and a traditional one, with illiterate soldiers, amateur officers and huge casualties caused by disease.' Molly Greene ten slotte zocht haar onderwerp in een reeks andere, kleinere conflicten. Catholic Pirates and Greek Merchants. A Maritime History of the Early Modern Mediterranean gaat in op een ander element van de internationale maritieme machtsverschuivingen in de vroeg-moderne tijd. Hier ging het niet om Arabieren tegen Christen. Green '... investigates the conflicts between the Catholic pirates of Malta--the Knights of St. John--and their victims, the Greek merchants who traded in Mediterranean waters, and uses these conflicts as a window into an international maritime order that was much more ambiguous than has been previously thought. The Greeks, as Christian subjects to the Muslim Ottomans, were the very embodiment of this ambiguity.'