Vandaag in de Nacht

De Oorlog II: Hoe De Oorlog het dagelijks leven beïnvloedt

door Barbara Henkes e.a.

Zondag 1 november, om 20.15, is de tweede aflevering van de nieuwe NPS-serie De Oorlog, over de Tweede Wereldoorlog. Rob Trip presenteert, Ad van Liempt eindredigeert en prof.dr. Hans Blom, oud-directeur van het NIOD, gaf historische adviezen. Athenaeum Boekhandel volgt de reeks de komende weken, met boekentips en links naar materiaal elders (zoals op /geschiedenis.nl). Vandaag aflevering 2, Verder onder vreemd gezag, over het dagelijks leven in de beginperiode van de bezetting. We zochten er weer boeken, links en filmpjes bij, én we vroegen historica Barbara Henkes om commentaar op de eerste aflevering.

Dit is beeldmateriaal uit de leader van aflevering 2. Zie voor meer informatie deoorlog.nps.nl.

En bekijk nog eens onze tips bij aflevering 1.

Weinig twijfel in 'De wraak van Duitsland'

door Barbara Henkes

Blauw-grijs is het beeld waarmee De Oorlog begint: in de vroege ochtend hangen mistflarden over de velden met her en der het silhouet van een boom die daar bovenuit steekt. En dan klinkt de opname van een stem die op de radio aankondigt dat Duitsland het neutrale Nederland is binnengevallen. Het verstilde landschap maakt plaats voor vliegtuigen en afweergeschut. Er volgen bewegende beelden, geprojecteerd in het kartelrandige kader van oude foto’s alsof we door een album bladeren. Die beelden zullen we in de komende afleveringen van De Oorlog te zien krijgen. Te beginnen met aflevering 1: ‘De wraak van Duitsland’.

Twintig jaar na het Verdag van Versailles

De titel van die aflevering is veelzeggend: het geeft aan hoe de achterliggende oorzaak van de Tweede Wereldoorlog in deze serie benaderd wordt, namelijk als het onvermijdelijke gevolg van ‘de vernedering’ van de Duitsers aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Na de openingsbeelden wordt de kijker direct meegenomen naar Compiègne, in de buurt van Parijs: naar een replica van de wagon van de Franse spoorwegen waarin op 11 november 1918 de wapenstilstand werd getekend die een einde maakte aan de Eerste Wereldoorlog. Voor het betreden van deze nagebouwde ‘plaats van herinnering’ zien we hoe Rob Trip, onze vaste begeleider door het komende oorlogsverleden, zijn schoenen uittrekt – alsof het een gewijde plek betreft. De plechtstatige muziek mengt zich met geweerschoten en Trips entree in de wagon wordt doorsneden met zwart-wit beelden van vechtende soldaten.

Dan zien we de tafel waaraan de Fransen, samen met hun bondgenoten aan de ene kant, en de Duitsers aan de andere kant, de wapenstilstand tekenden. Trip vertelt ons dat de voorwaarden zó ongunstig waren voor de Duitsers, ‘dat een Britse kolonel meteen uitriep: “ De volgende oorlog komt er, over twintig jaar.”’ Om daar direct aan toe te voegen: ‘Daar zat ie niet ver naast.’ Daarmee demonstreert hij een schoolvoorbeeld van ‘finalistische’ geschiedenis: een benadering waarbij men met de kennis van wat er later zou gebeuren, en met voorbij gaan aan de diverse mogelijkheden die de tussentijd heeft geboden, naar een bepaald eindpunt – het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog – toe redeneert.

Het Verdrag van Versaille van een half jaar later wordt omschreven in de — uit Duits-nationale hoek overbekende — termen van ‘een dictaat’: ‘zonder onderhandelingen werd het de Duitsers opgelegd. De vernedering was compleet’. ‘Kortom,’ zo wordt ons te verstaan gegeven, ‘Duitsland ging aan de ketting’ en ‘de rancune groeide razend snel’. In één adem door wordt gesteld dat Duitsland ‘in een grote chaos’ veranderde met elkaar bestrijdende communisten en rechts-extremisten. ‘Midden in Europa,’ aldus Trip, ‘is Duitsland onberekenbaar explosief aan het worden.’ Deze zinsnede biedt de optap om te stellen dat ‘overal in Europa’ een soortgelijk beeld te zien valt. Het is een verrassende overgang, temeer wanneer we ons realiseren dat in het voorafgaande nadrukkelijk ‘het dictaat van Versaille’, opgelegd door de geallieerden, als oorzaak voor ‘de chaos’ in Duitsland en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd aangemerkt.

De Grote Europese Burgeroorlog

Maar laten we Trip (of beter: tekstschrijver Ad van Liempt) volgen in zijn toelichting, die zwaar leunt op een ongelukkige interpretatie van het werk van de Britse historicus Mazower (Dark Continent): in Europa zou in deze tijd sprake zijn van ‘een strijd om de macht tussen drie blokken’: ‘in het midden de verdedigers van de jonge parlementaire democratieën, uiterst links de communisten, uiterst rechts de fascisten’. Die toelichting wordt op dat moment nog niet nader uitgewerkt, want we keren terug naar Duitsland, en wel linea recta naar Adolf Hitler, die gewond is geraakt tijdens de Eerste Wereldoorlog en – jawel — ‘boordevol rancune’ zit vanwege het Verdrag van Versaille.

Na een bezoek aan het cellencomplex waarin Hitler – na zijn mislukte putsch in München in 1923 – gevangen zat en zijn vermaarde Mein Kampf schreef, volgt een opmerkelijk sprong: we gaan direct door de naar crisis in 1929. De cruciale, en veelbelovende ‘gouden’ jaren van de democratische Weimar Republiek, waarin er sprake was van een economische en culturele opbloei tussen 1923 en 1930, worden genegeerd. Juist het voorbijgaan aan deze periode waarin Duitsland, gesteund door de internationale gemeenschap, toetrad tot de Volkenbond en op vele manieren bezig was de democratie handen en voeten te geven, maakt het mogelijk om een rechte lijn van het Verdrag van Versaille naar het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog te trekken, die daarmee als onvermijdelijk wordt neergezet.

Nadat de opkomst en overwinning van de NSDAP verklaard is met een verwijzing naar de economische crisis en de Rijksdagbrand, plaats Trip de ontwikkelingen in Duitsland in het bredere verband van Europa: tussen 1918 en 1939 zou in Europa ‘overal hetzelfde’ gebeuren: ‘aanhangers van de drie grote ideologieën strijden om de macht; aanhangers van het fascisme, van de parlementaire democratie en van het communisme,’ aldus onze zegsman. Na een rondgang langs Rusland, Italië, Spanje, Frankrijk en Engeland, houdt hij ons voor dat in Nederland en België de democratie standhield ‘na felle politieke strijd’ – en dan horen we hem zeggen dat ‘de grote Europese burgeroorlog van de jaren 1930’ in ieder land een andere afloop had.

Hier introduceren de makers van ‘De Oorlog’ een bizarre visie op het interbellum. In Spanje was er inderdaad sprake van een burgeroorlog, maar gold dat ook voor Nederland, België, of zelfs Duitsland en Italië in die tijd? Wat beogen de makers door de zo uiteenlopende ontwikkelingen in Europa onder het label ‘Europese burgeroorlog’ te vatten? Verklaren ze daarmee de ontwikkelingen in Duitsland niet tot een weliswaar ongelukkige, maar min of meer ‘toevallige’ uitkomst van een historisch proces — en vooral van de boemerang van ‘het dictaat’ van de geallieerden, die zelf ternauwernood aan het fascisme of communisme ontsnapt zouden zijn? Past dit in een nieuwe Europese geschiedschrijving waarin de extreme ervaringen van vervolging, systematische moord en doodslag op specifieke bevolkingsgroepen gedurende het nationaalsocialisme ‘genormaliseerd’ moet worden?

De harten van de Nederlanders

Na de introductie van deze zogenaamde ‘grote Europese burgeroorlog’ keren we terug naar Nederland. Daar kregen communisten en fascisten ‘geen voet aan de grond’, vertelt Trip terwijl hij zich voor het Binnenhof heeft geposteerd. Hij verklaart dat uit een drietal factoren: dankzij de neutraliteit tijdens de Eerste Wereldoorlog zou de economische situatie in Nederland relatief beter geweest zijn (hetgeen nog maar de vraag is, gezien Colijns politiek om te lang aan de gouden standaard vast te houden), ook de ‘verzuiling’ zou een rem hebben gevormd op de neiging tot ‘extremisme’ (terwijl de even later getoonde toespraak van Mussert impliceert dat zijn succes in 1935 mede te danken was aan zijn streven de hokjesgeest van de verzuiling te doorbeken) en tot slot wordt opgemerkt dat het aanvankelijke succes van de NSB geen vervolg kreeg omdat ‘De NSB de harten van de meeste Nederlanders niet bereikte’ (een uitspraak die meer vragen oproept dan beantwoord).

Hoe het ook zij: ‘de krakende en piepende democratie’ bleef in Nederland overeind, terwijl ‘de wereld’ zich steeds meer zorgen begon te maken over de ontwikkelingen in het buurland. Waar Trip stelt dat deze onrust ‘ieder jaar opnieuw werd gevoed’ als de Partijdagen in Neurenberg werden gehouden, gaat hij voorbij aan de gelijktijdige bewondering en afgunst die dergelijke manifestaties ook in het buitenland (en in Nederland) opriepen. Helaas is er nauwelijks ruimte voor vragen en paradoxen in Trips alleswetende presentatie van (de aanloop naar) De Oorlog.

Neurenberg biedt een aanknopingspunt om de antisemitische maatregelen aan de orde te stellen en het woord te geven aan de joodse Fred Schwarz die na de Anschluss vanuit Wenen naar Nederland vluchtte. Hij werd toegelaten, maar aan de houding van de Nederlandse regering die de joodse vluchtelingen aan de grens terugstuurde wordt niet gerept. In plaats daarvan kiezen de makers voor een ander thema: de voorbereidingen van het Nederlandse leger op een eventuele Duitse inval.

De inval

Er wordt veel tijd en aandacht besteed aan de gebrekkige landverdediging en hier permitteert men zich zelfs een hilarisch beeldverhaal over de Duitse inval per trein, die met wapens, munitie en 23 wagons vol Duitse soldaten bij Gennep moeiteloos de Nederlandse grens overstak. De opname van twee kenners die deze stunt op zolder met hun Merklintreinen nabootsen biedt een originele benadering van de Duitse inval, maar valt wel sterk uit de (serieuze) toon van het geheel. Tenzij we deze performance beschouwen als een Verharmlosung van de nationaalsocialistische expansiedrang binnen de toenmalige Europese verhoudingen en dus ook in de Nederlandse geschiedschrijving.

Tot slot neemt Trip ons mee naar het Rotterdam en het bombardement dat tevens de capitulatie van Nederland inluidde. Na veel geronk en brandende gebouwen stelt Trip de curieuze vraag of het nu ging om een terreurbombardement of niet. Omdat Rotterdam werd verdedigd zou de stad aangevallen mogen worden volgens het oorlogsrecht, stelt Trip in navolging van enkele militaire historici. En hij concludeert dienovereenkomstig: ‘Bombardement zeker, maar geen terreurbombardement’. Waarom het onderscheid tussen een bombardement of een terreurbombardement in deze context relevant is, wordt op geen enkele manier duidelijk. Is het om het bombardement als ‘onvermijdelijk’ gevolg van een oorlogssituatie te interpreteren – om op die manier de verantwoordelijkheid voor de bijna 800 doden en desastreuze vernietiging van de stad in het midden te laten?

Deze eerste aflevering van De Oorlog eindigt op 22 juni 1940 waar ze begonnen is: in Compiègne, waar Hitler het treinstel van 1918 uit het museum liet halen om zijn overwinning op de Franse troepen ritueel kracht bij te zetten. De makers van De Oorlog gaan daarin mee: ‘Van Compiègne naar Compiègne: 22 jaar, langer had het niet geduurd,’ houdt Trip ons voor. Daarmee worden de Fransen en Britten met hun ‘dictaat’ van Versaille verantwoordelijk gemaakt voor ‘de wraak van Duitsland’, en verdwijnt het gewelddadige en expansionistische karakter van het nationaalsocialisme naar de achtergrond. De lovenswaardige poging om Duitsland en het nationaalsocialisme binnen een Europees kader te plaatsen heeft in deze eerste aflevering helaas geleid tot een geschiedbeeld dat zowel finalistische als apologistische trekken vertoont. Dat maakt benieuwd naar het vervolg.

Barbara Henkes is universitair docent Nieuwste Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze promoveerde op Heimat in Holland. Duitse dienst­meisjes 1920-1950 (1995) en schreef Uit liefde voor het volk. Volkskundigen op zoek naar de Nederlandse identiteit, 1918-1948 (2005).

Algemene titels

Bij het samenstellen van deze lijst kijken we ook naar de literatuurlijst van de losse afleveringen. Helaas is, op Romijn en Fijnaut na, niets meer nieuw te krijgen.

Herman Amersfoort en Piet Kamphuis, Mei 1940 Herdruk van het boek uit 1990, dat geruchtmakend was door nieuwe inzichten: Nederland had, bij gebrek aan een behoorlijk alternatief, vóór 1940 een goed defensiebeleid gevolgd; het was niet bij verrassing aangevallen; de bondgenoten hadden Nederland niet in de steek gelaten; SS noch luchtlandingstroepen waren te beschouwen als elite-eenheden; het bombardement op Rotterdam was niet zonder meer een terreurbombardement; het bewees evenmin dat de Duitsers in tijdnood waren geraakt; en de Duitse schendingen van het oorlogsrecht waren in de meeste gevallen niet toe te schrijven aan de invloed van het nationaal-socialisme. € 39,90	Richard Evans, The Third Reich in Power, 1933-1939 Hoe de Nazi's Duitsland omvormden tot Nazi-Duitsland. € 20,10
Richard Evans, Het derde rijk. Set deel 1-3 De vertaling van alle drie delen van Evans' Third Reich. € 99,95	Mark Mazower, Hitler's Empire. Nazi Rule in Occupied Europe De eerste studie die de bezetting in alle delen van Europa onderzocht. Aanrader! € 20,70
Mark Mazower, Hitlers wereldrijk De vertaling van Mazowers studie naar de bezetting. € 69,95	Ernest R. May, Strange Victory. Hitler's Conquest of France € 19,90

Voor meer beeld en geluid bij aflevering 2, zie /geschiedenis, met de terugkeer van Nederlandse krijgsgevangen en de intocht van de Duitse soldaten, de wederopbouw in 1940, en het alledaagse leven.

Rotterdam

Aad Wagenaar, Rotterdam mei 1940 Tweede heruitgave van het boek over de aanval en het bombardement, minutieus beschreven. € 21,95

Persvrijheid

Mariëtte Wolf, Het geheim van De Telegraaf Hoe de krant van wakker Nederland de oorlog overleefde - eerste degelijke studie naar De Telegraaf. € 39,95

Frederique Doppenberg, De Arbeiderspers moet blijven marcheeren. Een uitgeverij in oorlogstijd Een andere vorm van persvrijheid - of gebrek daaraan - heerste bij Uitgeverij Arbeiderspers. € 19,95

Oranje

Onno Sinke, Verzet vanuit de verte. De behoedzame koers van Radio Oranje Wat was het doel van Radio Oranje, en onder welke omstandigheden moest zij dat bereiken? € 19,90

Jord Schaap, Het recht om te waarschuwen. Over de Radio Oranje-toespraken van Koningin Wilhelmina Wat zei Wilhelmina nu precies vanuit Londen, en in welke mate blijkt daaruit kennis van de jodenvervolging? € 19,95

Hoe Koningin Wilhelmina het beleid van haar eigen regering kon beïnvloeden via Radio Oranje is te beluisteren bij OVT. Ook interessant, eveneens bij geschiedenis.vpro.nl: het Polygoonjournaal in mei en juni 1940.

Soldaten in de straten

Gerard Groeneveld, Heinz in Holland. Duitse amateurfoto's van de bezettingstijd De kiekjes van Duitse soldaten geven een goed beeld van hun vrijetijdsbesteding, maar ook executies en pesterijen van Joden ontsnapten niet aan hun camera's. € 22,50

Gerard Groeneveld, Zo zong de NSB. Liedcultuur van de NSB 1931-1945 De opzet van de NSB was om mensen volksmuziek te laten omarmen en daarmee het nationaal-socialistisch gedachtegoed. Groeneveld schetst de geschiedenis van deze propagandapoging en de Duitse parallellen. € 27,50

Zie ook het Museumplein, gevuld met protesterende sympatisanten, bij Omkijken.nl.

 

Alledaagse dingen

G. Italie, ed. Wally M. de Lang, Het oorlogsdagboek van dr. G. Italie Het oorlogsdagboek van de orthodox-joodse classicus die via Barneveld en Westerbork in Theresienstadt terechtkwam. € 49,95	R. Futselaar, Lard, Lice and Longevity. The Standard of Living in Occupied Denmark-Netherlands 1940-1945 Hoe ontwikkelde zich de levensstandaard in Nederland en Denemarken tijdens de bezetting? Vergelijkbare economische politiek heeft niet kunnen voorkomen dat de kindersterfte in Nederland steeg - schoot het Nederlandse dieet tekort? € 29,90
Paul van der Steen, Keurkinderen. Hiltlers elitescholen in Nederland De elitescholen van Nazi-Nederland, en hoe het hun leerlingen verliep. € 18,95	Edith Velmans-van Hessen, Het verhaal van Edith Het dagboek van een joods meisje, dat eerst nog over vriendjes en vriendinnen gaat, maar al snel somberder wordt als de bezetting drukkender wordt. € 12,50
Het Polygoonjournaal in de Tweede Wereldoorlog 5 dvd's met materiaal van het journaal tijdens de oorlog. € 49,95

 

In de Ridderzaal

Voor voorjaar 2010 staat een biografie gepland van Seyss-Inquart. U kunt hem vast reserveren:
W. Gieling, Arthur Seyss-Inquart. € 16,95

Over de restanten van het Clingendael van Seyss-Inquart (waar hij woonde), zie Bunkers in Clingendael.

 

Binnenlands bestuur

D. Venema, Rechters in oorlogstijd Rechters stonden ook voor het 'burgemeesters-in-oorlogstijd'-dilemma: weggaan of, in het belang van de maatschappelijke orde, aanblijven. Een gedegen studie naar de (geenszins) geslaagde nazificatie van de rechtelijke macht. € 65,-

Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd De burgemeesters van Nederland moesten het doen met de 'Aanwijzingen van 1937', de instructies voor hun opstelling tijdens een bezetting, een nogal milde opstelling van de toenmalige regering. Hoe gingen zij om met de bezetting? € 45

Hoe gingen onze rechters en burgemeesters om met de toenemende nazificatie? Voor die laatste groep, zie de verdiepingspagina's van het NIOD. En foto's bij historische plekken in WOII-Amsterdam bij Omkijken.nl.

Tegen de Joden

Voor een tijdslijn van de anti-Joodse maatregelen, zie Zuidelijkewandelweg.nl.

De politie

Frank van Riet, Handhaven onder de nieuwe orde Over de betrokkenheid van de Rotterdamse politie bij het regime. € 39,-

Naar het Oosten

Peter Schumacher, Voor het vaderland weg. Nederlandse dienstweigeraars De mobilisatie van Nederlanders in de vrije wereld na de capitulatie ging niet zonder slag of stoot. € 16,90

Extra: academische aanpassing en verzet

Martijn Eickhoff, In naam der wetenschap? P.J.W. Debye en zijn carriere in Nazi-Duitsland De fysicus en Nobelprijswinnaar (1936) P.J.W. Debye maakte in het jaren-dertig-Duitsland snel carrière - was hij een opportunist of een van velen? € 10,-	Martijn Eickhoff, In the Name of Science? P.J.W. Debye and his Career in Nazi Germany Engelse vertaling van de studie naar Nobelprijswinnaar in Duitsland. € 24,90
G.R. Zondergeld, Geen Duimbreed! De Vrije Universiteit tijdens de Duitse bezetting De VU in oorlogstijd: een standvastig bolwerk van verzet, waar de wetenschap doorging én de kerkstrijd. € 18,50	Peter Jan Knegtmans, Een kwetsbaar centrum van de geest. De UvA tussen 1935 en 1950 De loyaliteitsverklaring, de clandestiene universiteit, het verzet en tewerkstellingen: de UvA leed ook onder de oorlog. € 11,70

Afleveringen De Oorlog

We zullen de komende weken telkens aandacht besteden aan De Oorlog. Dit zijn de afleveringen:
1. De wraak van Duitsland (de aanloop; zondag 25 oktober) (zie onze themapagina bij deze aflevering)
2. Verder onder vreemd gezag (het dagelijks leven; zondag 1 november)
3. Keuze's en dilemma's (verzet of collaboratie; zondag 8 november)
4. Welvaart, beroving, honger (economische groei, roof en bonnen) zondag 15 november)
5. Hoe de Joden uit Nederland verdwenen (zondag 22 november)
6. Oorlog voor iedereen (de winter van 1944-1945; zondag 29 november)
7. Oorlog in Indië (zondag 6 december)
8. Loodzware jaren (de eerste jaren na de oorlog; zondag 13 december)
9. De oorlog na de oorlog (verwerking; zondag 20 december)