Vandaag in de Nacht
Lessen uit Irak. In afwachting van de Commissie-Davids
door Arjan Vliegenthart12 januari wordt het rapport van de Commissie Davids gepresenteerd over de besluitvorming rond de oorlog in Irak. Wij kijken vooruit en terug met Arjan Vliegenthart, docent Internationale Betrekkingen (VU) en eerstekamerlid voor de SP, en doen een greep uit de recente titels over Irak.
Ook in Nederland zijn lessen uit Irak te leren
Op dinsdag 12 januari komt de commisie Davids met zijn rapport over de Nederlandse betrokkenheid bij de Brits-Amerikaanse oorlog tegen Irak. De verwachtingen rond dit rapport zijn hooggespannen. Verschaft de commissie Davids de ontbrekende informatie waardoor de Nederlandse politiek het besluitvormingsproces kan reconstrueren en lessen kan trekken voor de toekomst? Meer dan vijf jaar lang is een dergelijke verantwoording niet gegeven. De Nederlandse regering vond het niet noodzakelijk om haar eigen handelen in aanloop naar de oorlog tegen Irak tegen het licht te houden. ‘Gedane zaken nemen geen keer,’ lijkt het motto van de regering te zijn. Volgens haar standpunt is het altijd mogelijk discussies uit het verleden over te doen met nieuwe kennis, maar dat zulks in het algemeen weinig zinvol is.
Dat lijkt niet alleen te getuigen van een a-wetenschappelijke houding, maar, erger nog, van een bewuste onwil om van ervaringen uit het verleden te leren. De werkelijkheid is uitermate complex, en succesvol experimenteren is daarmee nagenoeg uitgesloten. Voor onze kennis zijn wij dan ook in het bijzonder aangewezen op historische parallellen, keuzen die mensen, politici in het bijzonder, in het verleden hebben gemaakt. Want de lessen die we trekken uit de oorlog tegen Irak zijn niet allereerst bedoeld voor deze oorlog, maar voor toekomstige oorlogen.
Bovendien nam de Nederlandse regering met deze houding in internationale vergelijking een unieke houding in. Er is in andere landen wél onderzoek gedaan, door parlementen, maar ook door onafhankelijke onderzoekers en journalisten, die regelmatig toegang kregen tot officiële documenten en daarnaast de betrokken beleidsmakers konden interviewen. Dit heeft een aantal interessante boeken opgeleverd, die inzicht geven in hoe internationale beleidsmakers tot hun conclusies kwamen. Met name in de VS is het nodige onderzoek gedaan door journalisten en wetenschappers naar het Amerikaanse besluitvormingsproces rond de oorlog tegen Irak.
Zo is er het onderzoek dat de Amerikaanse journalist Bob Woodward deed naar het Amerikaanse besluitvormingsproces rond de oorlog tegen Irak. Woodward, die zijn sporen lang en breed verdiend heeft in het beroemde Watergate-schandaal, sprak na de oorlog met tal van Amerikaanse beleidsmakers, inclusief gezaghebbende ministers zoals Donald Rumsfeld. Zijn boeken over Bush en de oorlog tegen Irak, Bush at War, Plan of Attack, State of Denial en The War Within geven een diepgaand inzicht in hoe de Verenigde Staten tot hun besluit kwamen en waar zij de mist in gingen, door onder meer het reconstructieproces na de val van Saddam Hoessein te onderschatten.
Een ander voorbeeld van onafhankelijk onderzoek naar de oorlog tegen Irak is het boek Curveball van Bob Drogin, journalist van The Los Angeles Times. Drogin concludeert aan de hand van stapels geheime rapporten en honderden interviews met geheim agenten en politici dat de 'bewijzen' gestoeld waren op slechts één verhaal, afkomstig uit slechts één bron, die de Amerikanen zelf nooit gezien of gesproken hadden. Deze bron was een jonge Iraakse technicus die in november 1999 naar Duitsland vluchtte en daar asiel aanvroeg. Om zijn aanvraag kracht bij te zetten vertelde hij de Immigratiedienst, en later de Duitse inlichtingendienst, dat Irak beschikte over een groot aantal mobiele laboratoria die biologische en chemische wapens konden produceren. De Duitsers vatten zijn Arabische getuigenis samen in een analyse, die naar Britse inlichtingendiensten werd gestuurd. Een Engelse analyse kwam vervolgens bij de CIA terecht, waar de bron de codenaam 'Curveball' kreeg. Drogin zet uiteen hoe het verhaal van Curveball verdraaid en uitvergroot werd en hoe uiteindelijk het hele verhaal van de massavernietigingswapens in duigen viel.
Van een andere orde is het verhaal van het voormalig hoofd van het wapeninspectieteam, Hans Blix, in opdracht van de Verenigde Naties onderzocht in hoeverre Irak voldeed aan de verschillende resoluties en meewerkte aan de ontmanteling van haar chemisch en biologisch arsenaal. In zijn persoonlijk relaas over zijn ervaringen met de wapeninspecties in Irak, Disarming Iraq, concludeert Blix onder meer dat de Verenigde Staten nooit serieus in zijn inspectieteam hebben geloofd. Bush en Blair hadden hun conclusies namelijk al getrokken: Irak zou aangevallen worden en daar pasten de voorzichtigere conclusies van de wapeninspecteurs niet in.
Mede op basis van onderzoeken hebben politici in deze landen lessen over wat er mis ging in de aanloop naar de oorlog tegen Irak. In de Verenigde Staten en elders zijn na de aanvang van de Irak-oorlog inlichtingenprocedures aangescherpt. Daarnaast verklaarden politici dat zij door deze onderzoeken gevoeliger geworden waren voor de mogelijkheid dat inlichtingendiensten fouten maken en dat regeringen kunnen lijden aan een zogenaamd ‘groepsdenken’, het fenomeen waarbij een kleine groep beleidsmakers zich zo laat verblinden door bepaalde beleidsdoelen dat zij zich niet openstellen voor de foute inschattingen die zij kunnen maken. In dat opzicht hebben de verschillende onderzoeken daadwerkelijk nut voor de toekomst. In een onzekere, onveilige wereld, is het niet ondenkbaar dat scenario’s zoals die rond Irak vaker voorkomen. Het is daarom van het uiterste belang dat we zoveel mogelijk lessen trekken uit deze oorlog. Niet omdat we dan zeker zijn dat we mogelijke fouten uit het verleden niet meer zullen maken. Een dergelijke garantie is nooit te geven. Maar wel om te voorkomen dat we dergelijke fouten zeker nog een keer maken. Want wie niets wil leren uit het verleden, zal de fouten uit dat verleden zeker nog een keer maken.
Arjan Vliegenthart is docent Internationale Betrekkingen aan de Vrije Universiteit Amsterdam en lid van de Eerste Kamer namens de SP. Op de site van de SP legt hij in een langer essay uit op welke antwoorden hij van de commisie-Davids antwoorden verwacht.
Genoemde titels
Meer over Irak
Tags
Boek van de Nacht
 |
Rapport besluitvorming Irak
Boom uitgevers Amsterdam
|
€ 29,50 |
In samenwerking met
Afgelopen week in de Nacht
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|