Vandaag in de Nacht
Lowlands 2011: Goede fictie is slecht nieuws
door Niña WeijersAthenaeum Boekhandel was op Lowlands 2011. Niña Weijers ook. Ze zag een groot deel van het literaire programma (en stelde vast: 'Seks en literatuur, ze zijn op dit festival onlosmakelijk met elkaar verbonden.') en bleef hangen bij Chuck Palahniuk. Een verslag van wat een schrijver een cultschrijver maakt.
Er waren veel vooruitblikken, te vinden onder trefwoord LL11, en er is veel meer literaire Lowlandsverslaggeving. Ronald Giphart vertelt, Tzums Bart Temme werd niet gelukkig van het Nightwriters-programma ('Kluun leest een verhaal voor over de lul, Saskia Noort brengt de verschillen tussen mannen en vrouwen in kaart en Ronald Giphart vertelt over de verovering van een meisje. Er wordt flink uit sekswoordenboek geciteerd. Neuken. Ha-ha! Pijpen. Ha-ha! Kut. Ha-ha! Lul. Ha-ha!'), maar het meest literair waren onze eigen boekverkopers Micha en Joris, die voor de camera voorspelden dat Chuck Palahniuk heel veel mensen ging trekken. Ze kregen gelijk. Niña Weijers was onder hen.
De jongen naast me op rij twee is onrustig. Hij gaat met zijn nek steeds van links naar rechts, op zoek naar de meest ideale hoek om het podium te zien- waar nog niets gebeurt dan wat gesjouw met kartonnen dozen. We zitten in de Titty Twister, die overdag fungeert als de Lowlands Book Store maar ’s nachts verandert in een hardrockbar met paaldanseressen. ‘We might not go down in history,’ staat op de gevel geschreven onder twee enorme uitgestoken middelvingers, ‘but we will go down on your little sister.’ Seks en literatuur, ze zijn op dit festival onlosmakelijk met elkaar verbonden.
De jongen naast me trommelt met zijn vingers op het tasje op zijn schoot. Hij wou dat hij nog dichterbij was. Rij-één-dichtbij, zonder het achterhoofd van iemand anders ertussen. Uit het tasje haalt hij een boek. De nieuwe. Uit het boek haalt hij een foto van een stapel boeken. ‘Kijk,’ zegt hij, ‘mijn collectie. Om te laten signeren.’
Een jongen die voor ons zit, recht voor het podium, draait zich om.
‘Ok,’ zegt hij, ‘Neem mijn plek maar. Daar kan ik niet tegenop.’
Wanneer mag een schrijver cult worden genoemd? Gaat het om seks en drugs en rock ’n roll? Een wereldbeeld dat radicaal verschilt van wat sociaal geaccepteerd is? Leven en schrijven in de marges? Als een rockster worden onthaald op een muziekfestival in de polder?
Chuck Palahniuk lijkt de juiste ingrediënten te bezitten. Palahniuk, mister Fight Club, de man die tientallen mensen deed flauwvallen met een voordracht over een masturbatie die eindigt in een bloedbad. Je zou het niet zeggen als hij het podium betreedt. Rustig op het bedeesde af; mager en elegant, met stijlvolle sandalen onder een korte broek. Rechte rug. Een knappe literatuurprofessor. Of een zen-boeddhist.
Hij opent een kartonnen doos en begint opgevouwen opblaaspoppen het publiek in te gooien. Ze mogen niet opgeblazen worden, dat mag pas later, in een wedstrijd om wie het snelste kan blazen. Gretig wordt er naar de poppen gegraaid, niemand wil de wedstrijd missen. Wat flauw, denk ik, wat gemakkelijk om met opblaaspoppen de controverse te zoeken. Wat heeft dit met zijn werk te maken, buiten dat hij schrijft over seks en, in zijn net naar het Nederlands vertaalde roman Snuff, de porno-industrie?
Maar als ik het tafereel van het gooien en het graaien langer bekijk – ik zie een pop die bijna uit elkaar getrokken wordt door twee mensen die niet willen opgeven – begin ik te twijfelen aan mijn eerste oordeel. Deze man is veel te uitgekiend om op een dergelijke oppervlakkige manier de sensatie te zoeken. Nee, hij heeft ons precies waar hij ons hebben wil: at his mercy. In een paar minuten tijd heeft hij ervoor gezorgd dat iedereen in de zaal iets heel graag wil hebben wat in zichzelf waardeloze rommel is. Waarom? Omdat het schaars is en, daaruit voortvloeiend, omdat we niet willen dat onze buurman iets heeft wat wij niet hebben.
Ik moet denken aan de toespraak die Rob Riemen, oprichter van het Nexus Instituut, twee dagen daarvoor gaf in het kader van Lowlands University. Daarin weidde hij uit over de verkitsching van onze maatschappij: het consumeren om het consumeren, het steeds maar meer en nooit genoeg, de grenzeloze vrijheid. Stelt Palahniuk met zijn opblaaspoppen, het summum van kitsch, eenzelfde kwestie aan de kaak, en zo ja, wat is dan de moraal? Misschien wel precies dit, wat er voor mijn ogen gebeurt: onder ons laagje beschaving ligt in ieder van ons een brutale graaier besloten, een profiteur, een marionet die danst naar de pijpen van iedereen waarbij hij denkt iets te kunnen halen. Het is slechts een kwestie van even pellen.
Cult: je vinger feilloos op de zere plek van de tijdsgeest leggen, nog voordat we in de gaten hebben dat het überhaupt pijn deed.
‘Een vrouw,’ vertelt Palahniuk, ‘zit in een vliegtuig naast een onbekende.’
Hij gaat zitten, ellebogen op knieën, en vertelt verder, over die vrouw, die de onbekende vertelt dat ze zo graag een glas wijn zou drinken maar dat het de laatste tijd zeer doet in haar keel als ze wijn drinkt. Ze ziet dit als een teken van God om te stoppen met drinken, en daar is ze dankbaar voor. Het toeval wil dat de onbekende naast haar oncoloog is en de pijn die de vrouw beschrijft onmiddellijk herkent als terminale keelkanker. ‘Mevrouw,’ zegt hij, ‘u bent over zes weken dood.’
Palahniuk kijkt het publiek in met een brede glimlach. ‘Don’t you think this is an incredibly funny story?’
Cult: een morbide verhaal kunnen verkopen als cornflakes in een Amerikaanse commercial.
Goede fictie, vervolgt Palahniuk, is slecht nieuws. Verhalen moeten de lezer veranderen, hem radicaal doen twijfelen aan de wereld zoals hij hem dacht te kennen.
Dat zijn geen lichte verwachtingen van literatuur. Zou het mogelijk zijn, dat fictie iemand wezenlijk verandert? Ik denk aan zijn boek Haunted dat ik las en halverwege heb weggelegd omdat ik genoeg had van de bizarre, in en in verdorven wereld die erin wordt opgetekend. Ik deed het boek af als te extreem, te banaal, te ver van mijn bed om er een verbinding mee te kunnen maken. Maar nu ik luister naar wat Palahniuk met zijn literatuur probeert te bewerkstelligen vraag ik me af of ik niet moet heroverwegen waarom ik dat boek niet kon uitlezen. Misschien was de reden wel precies omgekeerd van wat ik mezelf voorhield. Misschien schetste Palahniuk een menselijke conditie waarin ik meer herkende dan ik onder ogen durfde te zien.
‘Wie zou je dood willen hebben?’ vraagt een jongen uit het publiek.
Palahniuk glimlacht (vermoeid?). ‘Ann Coulter.’
Iemand anders wil weten hoeveel van zijn fictie waar is.
‘Veel dingen,’ antwoordt Palahniuk, ‘zijn ergens gebaseerd op verhalen die ik via-via heb gehoord. Het is niet zo dat ik een verhaal schrijf over iemand die seks heeft met een zwakzinnige omdat ik zelf seks heb gehad met een zwakzinnige.’
Weer die glimlach. Alsof hij een kind heeft verteld dat Sinterklaas niet bestaat.
Het is tijd voor de wedstrijd. Wie zijn pop het snelst opblaast wint twee van Palahniuks favoriete boeken van het afgelopen jaar. Na een paar seconden komt er een jongen van achter uit de zaal naar voren met een volledig opgeblazen exemplaar.
‘You cheated,’ stelt Palahniuk vast. ‘And cheating... will be rewarded.’
Hij overhandigt hem de boeken.
Het brutaalste jongetje van de klas wint, volledig in de geest van het spel. De rest van de zaal kijkt beteuterd. Dat eerlijkheid niet loont, en vooral, dat ze dat niet hadden zien aankomen. En Palahniuk? Die had dit natuurlijk vanaf het begin af aan gepland. Hij heeft ons allemaal beet. Goede fictie, slecht nieuws.
Mensen en opblaaspoppen waaieren uit over het festivalterrein. De Titty Twister kan zich opmaken voor een laatste avond sex and drugs and rock ’n roll.
Buiten signeert Palahniuk. Je mag je naam doorgeven aan zijn assistent, die zich dan naar hem toebuigt en hem in zijn oor fluistert aan wie hij het boek mag opdragen.
Cult.
Niña Weijers won Write Now! in 2010 met het korte verhaal 'Dat dit het begin was van iets', en is medewerker van Spui25.
Meer Palahniuk? Zie ook een fragment uit het interview dat Lezen.tv bij hem afnam. En check de recensies met trefwoord Chuck Palahniuk.
© auteursportret Shwan Grant
Reacties
Gerelateerde artikelen
Boek van de Nacht
 |
Snuff
Geus, Uitgeverij De
|
€ 15,00 |
In samenwerking met
