Leesfragment: Pixel-arabisch

Stel, je moet schrijven zonder klinkers, z j ng knnn lzn wt r stt? Dat is hoe het werkt in het Hebreeuws en Arabisch (en een paar andere alfabetten). Je moet de taal al kennen, voordat je hem kunt lezen. Lezen in deze talen is de tekst 'herkennen', niet zozeer de tekst 'lezen'. Vroeger, en dan hebben we het over de 7e eeuw n. Chr, was het Arabische schrift nog defectiever. Stel je voor dat er maar één teken is voor b, t, th, n en y, één voor s en z, v en w, b en p, g en k of ng. De eerste zin van dit stukje zou er dan ongeveer zo uitzien:

sbl j mb schrvb sbdr glbgrs, s j bg gbbb lzb vb r sbb?

Het Arabisch had slechts 15 lettertekens voor 28 medeklinkers. Maar 6 tekens waren ondubbelzinnig, 7 stekens konden voor 2 medeklinkers staan, 1 teken had 3 mogelijke waarden en 1 had er zelfs 5. In dit schrift werd de koran voor het eerst opgeschreven. Geen wonder dat de islam qurra' nodig had, mensen die de koran uit hun hoofd kenden. Arabische teksten werden vooral mondeling doorgegeven. Geschreven teksten konden alleen dienen als een soort geheugensteuntje, niet als een betrouwbare codificatie van de exacte tekst. Die bleef bewaard in de hoofden van de reciteerders totdat de onvermijdelijke meningsverschillen uitbraken.

Ongeveer een eeuw na de eerste codificatie van de koran, werden zogenaamde 'diacritische punten' toegevoegd om het probleem van de verschillende medeklinkers met maar één letterteken op te lossen. Die punten zijn nu een wezenlijk onderdeel van het Arabische schrift. Zo'n twee eeuwen later was het systeem om de klinkers te noteren af: kleine tekentjes boven en onder de letters die niet alleen klinkers aanduidden, maar ook de verdubbeling van een medeklinker of de afwezigheid van een klinker. Een van die tekentjes — de hamza — is weer terecht gekomen in het Arabische alfabet als een aparte letter. Deze 'klinkertekens' worden nog steeds gebruikt, maar alleen in de koran, in gedichten en bij de spelling van buitenlandse woorden.

Het Arabische schrift — kort gezegd — is een kapot schrijfsysteem met twee reparaties. Als schrijfsysteem had het liefst zo snel mogelijk vervangen moeten worden door een beter. Maar dat gebeurde niet en daar was een goede reden voor: het is perfect om mee te kalligraferen. Geen enkel ander schrift heeft zoveel regels en stijlen ontwikkeld die nog steeds worden gebruikt. Een van die stijlen is gebaseerd op een van de oudere schrijfstijlen zonder klinkers en diacritische punten. Het stamt uit de Vroege Middeleeuwen maar oogt als modern design. Leken herkennen het meestal niet als tekst. Het heet 'Vierkant Kufisch', of 'Architectuur Kufisch'.

Ontwerpen zoals deze kunnen makkelijk worden uitgevoerd in tegels of pixels. Ze zien er ook uit als 'design' in plaats van tekst. Ze ontcijferen kan extreem lastig zijn, behalve in het geval van korte, standaard teksten als 'Allah' of 'Muhammad'. De regels van het Vierkant Kufisch zijn zo strikt dat ik me vaak heb afgevraagd of er geen computerprogramma's zijn die je ingevoerde tekst voor je in een vierkant of rechthoek zet. Als je een Vierkant Kufisch ontwerp behandelt als rijen en kolommen van pixels, bestaan ze altijd uit een oneven aantal rijen en kolommen.

Zoals je kunt zien in bovenstaand figuur, zijn de pixels met oneven coordinaten altijd deel van de tekst (de oranje pixels), die met even coordinaten zijn dat niet (de zwarte pixels). Op die laatste regel bestaan enkele uitzonderingen (in de hoek links onder zit er één). Pixels met een even en een oneven coordinaat zijn of deel van de tekst (de gele pixels) of niet (de donkergrijze pixels). In iedere willekeurige groep van vier pixels in een vierkant is ten minste één pixel van een afwijkende kleur, en twee pixels diagonaal naast elkaar hebben nooit dezelfde kleur zonder een derde pixel dat aan beide grenst. Het zou eenvoudig mogelijk moeten zijn zoiets te automatiseren.

Om Vierkant Kufisch te maken oogt deze methode het eenvoudigst, maar hij is het lastigst. Het is veel makkelijker om een tekst in Vierkant Kufisch rond de randen van een vierkant te laten lopen en het lege midden op te vullen met 'vlechtwerk' zoals in het eerste voorbeeld. Een stukje tekst volgens de regels in een vierkant proppen is een perfecte methode om tijd te doden. Ik gebruik een Moleskine 'squared notebook' voor in de trein heen en weer naar mijn werk.

Voor wie de twee ontwerpen heeft proberen te ontcijferen, de bovenste tekst is:

'Moeder van het Licht'

Het wordt vier keer herhaald en begint ongeveer in het midden van de vier zijden van het vierkant. De onderste tekst is:

'Welke weldaden van uw Heer wilt u dan ontkennen?'

Dat is het refrein van Surat al-Rahman, het 55ste hoofdstuk van de koran. De tekst begint onderaan rechts en draait met de klok mee naar binnen: het einde van de zin bevindt zich ongeveer in het midden van het vierkant.

Richard Kroes is als archeoloog werkzaam voor RAAP en als islam-deskundige voor Livius Onderwijs.