Overzicht Boeken van de Nacht

Robert Hughes' De zeven levens van Rome is een van de beste boeken van 2011. Niet alleen volgens NRC Handelsblad, maar ook volgens onze boekverkopers. Daarom vanavond een fragment.

De zeven levens van Rome is het allesomvattende relaas van het fascinerende en betoverende Rome. Het is het turbulente levensverhaal van zevenentwintig eeuwen, van een stad met zeven levens, gebouwd op zeven heuvels. Robert Hughes schreef een meesterlijk boek, dat zijn bouwstenen in de cultuur van het oude, maar ook van het moderne Rome vindt.

Rome wordt niet ten onrechte wel ‘de Eeuwige Stad’ genoemd. In de klassieke oudheid was het de superieure hoofdstad van het Romeinse Rijk, sinds de kerstening het centrum van de christelijke wereld – de stad der pausen –, en vanaf het einde van de 19de eeuw hoofdstad van een eindelijk weer verenigd Italië.
Door de eeuwen heen heeft deze metropool, zinderend als civiel, politiek en religieus centrum, als geen ander weten te leven met verleden en heden. Robert Hughes heeft dat heden en verleden, de geschiedschrijving en het drama van deze wereldstad verweven tot een magistraal boek waarin kunst, architectuur, politiek en religie, intrige, roem, geld en macht elkaar in evenwicht houden.

In januari 2012 zijn alle delen van de Perpetuareeks 25% goedkoper. Reden voor Athenaeum Haarlem om vertalers en andere deskundigen uit te nodigen voor een lezingenreeks, zoals vertaalster Barber van de Pol, die 24 februari over Don Quichot komt spreken. Vanavond, ter voorbereiding, Kees Fens' nawoord bij die vertaling destijds.

Het ideaal en de praktijk zijn nergens zo fraai, zo spreekwoordelijk en zo geestig belichaamd als in het duo Don Quichot & Sancho Panza. De grote roman waarin dat gebeurt, die aanvankelijk was opgezet als een parodie op de middeleeuwse ridderroman, is onlangs door een internationale jury uitgeroepen tot de mooiste roman aller tijden. 

5 januari verschijnt van Jón Kalman Stefánsson Het verdriet van de engelen (Englanna, vertaald uit het IJslands door Marcel Otten). Vanavond publiceren we het eerste hoofdstuk voor uit deze roman.

Een jongen - hij blijft naamloos - komt na een ijzige boottocht terug aan land. Hij rouwt om zijn beste vriend, die tijdens de boottocht om het leven is gekomen. Vertwijfeld en alleen zoekt hij een manier om zijn leven weer op te pakken en om het verlies te verwerken.
Als de weken verstrijken ebt de impact van de gebeurtenissen wat weg. Hij wordt door Jens, de postbode, overgehaald om samen met hem post te bezorgen in een onbekend gebied. Een gevaarlijke tocht, die hen over de bergen en door sneeuwstormen naar het Winterstrand moet brengen.

5 januari verschijnt Sam Harris, Het morele landschap. Hoe de wetenschap ons de weg kan wijzen (The Moral Landscape, vertaald door Frans van Zetten). In de Nacht van Athenaeum vast een deel van de inleiding.

Het eerste boek van Sam Harris, Van God los, was de vonk voor een wereldwijd debat over de redelijkheid van religie. In de nasleep ervan ontdekte Harris dat de meeste mensen - van religieuze fundamentalisten tot atheïstische wetenschappers - het over één punt eens waren: wetenschap heeft niets te zeggen over 'normen en waarden'. 

In dit explosieve nieuwe boek rekent Sam Harris krachtig af met dit idee. Het wordt tijd dat de wetenschap de plek inneemt die de religie eeuwenlang geclaimd heeft. Harris haalt de muur tussen harde feiten en menselijke waarden neer, en spoort ons aan te denken over goed en kwaad in meetbare termen van menselijk en dierlijk welzijn. Daarbij beschouwt hij de ervaringen van wezens met een bewustzijn als pieken en dalen in een 'moreel landschap'.

Medio december werden de nominaties voor de Academica Literatuurprijs bekendgemaakt: Erik Nieuwenhuis, Een gat in de lucht, Daphne Huisden, Alles is altijd fictie, en Erik Menkveld, Het grote zwijgen. Uit Menkvelds romandebuut publiceerden we voor, uit Nieuwenhuis' boek brengen we vanavond een uitgebreid fragment. Het is oudjaarsavond.

Nieuwjaarsochtend. Een Amsterdamse cultuurbobo zit met een teiltje in zijn handen. Een bejaarde allochtone dame gaat in haar scootmobiel op pad. Een gescheiden Kwikfit-bedrijfsleider keert terug van een date. En een onbekende man ligt in kamer H51 dood te gaan. Wat hebben ze met elkaar gemeen? Weinig. Ze hebben het nieuwe jaar gehaald. En ze kijken of luisteren allemaal naar het skischansspringen in Garmisch-Partenkirchen, waar de Finse Yuri Raikkonen straks een sprong zal wagen. Hoewel niemand wezenlijk geïnteresseerd is in de verrichtingen van Raikkonen, raakt zijn worsteling met de zwaartekracht hier en daar een onverwacht gevoelige snaar. Alle personages in dit intelligente, toegankelijke literaire debuut worstelen met niet-ingeloste verwachtingen en proberen een oude huid af te leggen. In pogingen hun beschadigde levens nog wat glans te geven, flirten ze met zaken die even makkelijk tot een spectaculaire val kunnen leiden. Op prachtig subtiele wijze laat Nieuwenhuis de verschillende levens in elkaar scharnieren en met zijn soepele pen ontvouwt hij stap voor stap hun verhaal.

Erik Nieuwenhuis (1964) was medeoprichter en redacteur van het literaire tijdschrift Schrijver & Caravan. Voor een selectie uit zijn verhalen ontving hij het Hendrik de Vriesstipendium. Zijn beschouwingen over taal, literatuur en nachttreinen verschenen onder de titel Woordsoep o.a. in de Volkskrant. In 2010 verscheen ook de bloemlezing Woordsoep (zie ook onze recensie).

Op 5 januari verschijnt een nieuw deel uit de Perpetuareeks: Willem van Toorns nieuwe vertaling van Franz Kafka's Het Proces. Dit weekend, op de grens van 2011 en 2012, publiceren we het nawoord voor dat Van Toorn voor deze uitgave schreef.

Meer weten? Van Toorns Perpetualezing, bij Athenaeum Haarlem, vindt 21 februari 2012 plaats. Of lees ons interview met Van Toorn over zijn vertaling van De gedaanteverwisseling en andere verhalen. Meer aanschaffen? In januari 2012 zijn bijna alle Perpetuadelen € 25% goedkoper.

Op een morgen wordt Josef K. 'zonder dat hij iets kwaads had gedaan' gearresteerd. Dat is het begin van een vreemde, ellendige procesgang waar zelfs een gedisciplineerd en evenwichtig procuratiehouder als Josef K. aan ten onder moet gaan. K. wordt ondergedompeld in een vreemde wereld: armoedige griffieburelen in afgelegen buitenwijken, grote, onverlichte ruimten waarin plotseling advocaten, rechters van instructie, aalmoezeniers en hoeren opduiken, brutale ranselaars in gewelven, in keurige bewoordingen gevatte chicanes: het is de wereld van Kafka bij uitstek die hij in dit boek heeft vastgelegd en die zelfs buiten zijn boeken om zijn naam is gaan dragen.

31 december is het 75 jaar geleden dat Miguel de Unamuno y Jugo (Bilbao, 29 september 1864 – Salamanca, 31 december 1936) overleed. We eren hem deze Nacht door een uitgebreid fragment uit zijn grote roman Nevel te publiceren.

Martien Versteegh vroeg zich in haar recensie op Athenaeum.nl af: 'Is het mogelijk dat personages van een roman een eigen wil krijgen? Zich verzetten tegen de zichzelf almachtig wanende auteur? Is het waar dat Cervantes eigenlijk bestaat bij de gratie van zijn creatie? En bestaat Unamuno dan misschien alleen maar dankzij de worsteling van Augusto met het leven?' Ze verwijst daarbij naar het voorwoord, dat op de website van Menken Kasander & Wigman Uitgevers staat, en waarvoor een personage tekent.

Miguel de Unamuno y Jugo (1864 - 1936) was een van de meest prominente, veelzijdige en tegendraadse Spaanse intellectuelen en schrijvers in de eerste decennia van de twintigste eeuw, een periode die wel de Zilveren Tijd van de Spaanse letteren wordt genoemd. Hij was Rector van de Universiteit van Salamanca, waar hij onder meer befaamdheid verwierf door zijn verzet tegen Franco. Unamuno schreef toneel, gedichten, filosofisch werk en romans.

Nevel (1907, gepubliceerd in 1914) is na Liefde en pedagogiek de tweede van een serie van vier ideeënromans waarmee Unamuno zich afzette tegen de traditionele romankunst. In dit boek lanceert hij zelfs een nieuwe term voor zijn romans: ‘nevellen’. Bepaald vernieuwend is dit boek ook vanwege het feit dat Unamuno hierin, net zoals de Italiaanse toneelschrijver Pirandello een aantal jaren na hem zou doen, de gebruikelijke relatie tussen romanpersonages, lezers en de schrijver volledig op zijn kop zet.

In deze aanvankelijk wat oppervlakkig lijkende vertelling zal de actieve en oplettende lezer al vanaf het eerste begin een dreigende ondertoon bespeuren, een dreiging die op het einde zijn hoogtepunt bereikt, met essentiële vragen zoals: Wat is de zin van het menselijk bestaan? Beschikt de mens wel over zoiets als een vrije wil? En weten wij, mensen, wel met zekerheid dat wij echt bestaan?

De wat dromerige en besluiteloze Augusto krijgt geleidelijk wat meer greep op het leven, vooral door zijn relatie met Eugenia, die echter verliefd is op een ander. Toch stemt zij uiteindelijk toe in een huwelijk met Augusto. Wanneer kort voor hun trouwdag blijkt dat Eugenia alleen maar misbruik van hem heeft gemaakt en hem in de steek laat, raakt Augusto in een diepe crisis en wil hij zelfmoord plegen. De schrijver zelf maakt hem echter duidelijk dat hij niet meer is dan een romanpersonage en niet over een eigen wil beschikt. Alleen het einde dat Unamuno voor hem bedacht heeft bepaalt uiteindelijk zijn lot. 

Vandaag, 29 december, 85 jaar geleden, overleed Rainer Maria Rilke (1875-1926). We eren hem door F. Stariks nawoord bij de Perpetua-uitgave van Rilkes Nieuwe gedichten (in de vertaling van Peter Verstegen) te hernemen.

Rilke had al naam gemaakt als dichter met zijn bundels Das Stundenbuch en Das Buch der Bilder toen hij de literaire wereld versteld deed staan en wereldfaam verwierf met de publicatie van zijn tweedelige Neue Gedichte in 1907 en 1908. Hij verzamelde daarin het beste werk uit zijn vruchtbaarste periode, die hij grotendeels doorbracht in Parijs. In zijn gedichten ('Ding-Gedichte', zoals de dichter ze zelf noemde) probeerde Rilke zijn eigen emoties uit te bannen, gevoelens die tussen dichter en gedicht staan, zodat hij 'objectieve' kunst kon maken.

Rainer Maria Rilke werd geboren in Praag. Onder druk van zijn ouders volgde hij een militaire opleiding, maar die rondde hij nooit af. In Parijs werkte hij als secretaris van Auguste Rodin en raakte diep onder de indruk van diens werk. Rodin, zei hij later, had hem leren kijken. 

(Onderaan de pagina naast leverbare edities van Rilkes werk, alle delen van de Perpetuareeks, en eventuele e-pendanten, en elders op de site eerdere op Athenaeum.nl voorgepubliceerde nawoorden.)

Op 5 december werden de nominaties voor de BNG Literatuurprijs bekendgemaakt. De nieuwe boeken van Miquel Bulnes, Anne-Gine Goemans, David Pefko, Henk van Straten, Jan van Mersbergen en Maartje Wortel zijn genomineerd. We publiceerden al voor, en bespraken; alleen Glijvlucht kreeg nog niet de verdiende aandacht op deze website. Een uitgebreid fragment.

Gieles woont met zijn ganzen op een spotterscamping naast een landingsbaan. De grote afwezige in het leven van de jongen is zijn moeder. Zij probeert de wereld te redden door in Afrika demonstraties van zonnekooktoestellen te geven. Gieles probeert op zijn beurt zijn moeder te weerhouden van haar gevaarlijke missies. Daarom traint hij in het geheim zijn ganzen voor een heldhaftig plan. Gieles’ leven verandert als hij vriendschap sluit met Super Waling, veruit de dikste man die hij ooit heeft gezien. Door de moddervette en goedmoedige Super Waling ontdekt de veertienjarige jongen hoe hun levens verbonden zijn met de geschiedenis van de oorspronkelijke bewoners van het gebied rond de luchthaven.

Glijvlucht is de tweede roman van Anne-Gine Goemans en wederom kleurrijk geschreven, met groot gevoel voor humor, actualiteit én historisch besef. Goemans (1971) woont met haar gezin in Spaarndam. Met haar veelgeprezen debuutroman Ziekzoekers, een meeslepend en hilarisch familiedrama tegen een oer-Nederlandse achtergrond, won ze de Anton Wachterprijs 2008. Ook was Ziekzoekers het enige debuut op de longlist voor de Libris Literatuur Prijs 2008.

'De asfaltering van het kunstbeleid' is het slotessay van Andreas Burniers essaybundel De zwembadmentaliteit, die nu is heruitgegeven in de Athenaeum Boekhandel Canon. Weinig beschouwingen zijn nog zo actueel als deze lezing voor de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten op 7 juni 1978 te Amsterdam. We hernemen hem hier in zijn geheel, en illustreren Burniers woorden met de teaser van een filmpje van een van de huidige gebruikers van de Rijksakademie (inmiddels met 'k'), Roderick Hietbrink.

(Dit kerstweekend deelt Burnier het nachtpodium van Athenaeum met Sarah Bakewell, die over Montaigne schrijft. Lees die ook zeer lezenswaardige voorpublicatie.)

'De zwembadmentaliteit’ is de mentaliteit van het met elkaar meehuilen, het gedachteloos met elkaar meepraten en -schreeuwen, zoals je dat, min of meer symbolisch, kunt vernemen in een overdekt, betegeld zwembad. In onze mannenmaatschappij komt zulk collectief geschreeuw vooral van de kant van de mannen in hun mannenmedia en -fora. Vrouwen die de mannenheerschappij willen aantasten weten vaak niets beters te verzinnen dan een analoog geschreeuw uit het damesbad. Deze collectie essays belicht deze problemen onder andere vanuit de technocultuur, tegencultuur, masculinisme, androgynie, feminisme en kunstbeleid.

Andreas Burnier (1931-2002) was van 1973 tot 1988 hoogleraar Criminologie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, evenals romancière en essayist. Ze heeft een oeuvre voor fijnproevers nagelaten, waaronder de romans Het jongensuur, Een tevreden lach en De litteraire salon. Maar ook met haar essaybundels, haar artikelen en brieven oogstte zij bewondering.