Nieuws: Voorafgaand aan de ontdekking van het kwaad (Boterman, Hermsen en Goldschmidt in de Boekennacht)
Vanavond is het zover: op het Spui en in boekhandels, instellingen en horecagelegenheden eromheen zingt het van de boeken en de schrijvers. Het is Boekennacht. Ditmaal is het thema 'De Ontdekking', en meer informatie vindt u op Boekennacht.nl, waar ook het programma (pdf) te downloaden is.
Bij Athenaeum Nieuwscentrum zijn schrijvers DJ's en interviewt Literaturfest (meer informatie), bij de Boekhandel treden opeenvolgens Frits Boterman, Joke J. Hermsen en Tijs Goldschmidt op. Zij spreken over de ontdekking van het kwaad. Bij daglicht al enkele citaten ter inleiding.
Frits Boterman noemt ook Hannah Arendt in zijn Duitse dichters en denkers (zoals ook Joke J. Hermsen het 'Böse' onderzoekt, aan de hand van Armando), maar gaat er verder op in bij een essay aan de hand van Hitler’s willing executioners. Ordinary Germans and the Holocaust (1996) van Daniel Jonah Goldhagen. Zijn slotopmerkingen:
'In het morele machtsvacuüm dat het naziregime had geschapen, heeft de miljoenvoudige moord zich kunnen afspelen. De jongste slachtingen in Bosnië en Rwanda bewijzen telkens dat genocide geen Duitse uitvinding is en dat de laag van de menselijke beschaving overal ter wereld heel dun is. Om die laag te bewaken en te bewaren is er meer nodig dan een eenzijdige blik op de complexe geschiedenis van het Derde Rijk en de Holocaust. Als het al mogelijk is een conclusie te trekken, dan is het dat Goldhagen het omgekeerde bereikt heeft van wat hij van plan was: de morele les van de Holocaust hoog te houden en tegelijkertijd het succesvol bestrijden van stereotypen en vooroordelen die aan intolerantie en discriminatie ten grondslag liggen. Als allen schuldig zijn, dan is niemand meer schuldig. Als het absolute kwaad alleen in de Holocaust te vinden is, dan wordt deze buiten de geschiedenis geplaatst. Zijn ahistorische aanpak en de simplications terribles die hij te berde heeft gebracht, konden onder het mom van collectief herinneren en herdenken leiden tot onthistorisering van de Holocaust. Enerzijds wist Goldhagen met anderen te voorkomen dat er, zoals rechts wilde, een dikke streep onder het verleden werd getrokken, anderzijds wist hij de Holocaust zo van het heden te vervreemden dat er het gevaar gecreëerd werd om de Holocaust te vergeten. Deze precaire balans tussen vergeten en herinneren, tussen ‘normalisering’ en Sonderweg, zal ook in de toekomst onderwerp van debat blijven.'
Joke J. Hermsen (foto: Jaap de Jonge) gaat in Heimwee naar de mens (2003) in op Hannah Arendt en de banaliteit van het kwaad. Uit '‘Die man was Adolf Eichmann’ Hannah Arendt en Harry Mulisch over ‘het proces van de eeuw’':
'De retoriek van Hausner, zo stelt Hannah Arendt in haar verslag van de rechtszaak, Eichmann in Jerusalem (1963), geeft aanleiding te geloven dat het in deze zaak niet om rechtspreken gaat, maar om de bevrediging van het verlangen naar wraak van de slachtoffers. Zij bekritiseert de demonisering van Eichmann, omdat deze voorbijgaat aan het meest zorgwekkende en onheilspellende aspect van die zaak: namelijk dat Eichmann geen abnormale, monsterlijke belichaming van het kwaad is, maar dat hij juist “gruwelijk normaal” is. De demonisering van Eichmann wekt de illusie dat het kwaad duidelijk herkenbaar zou zijn, in plaats van een fenomeen dat zich sluimerend een weg baant door de geledingen van een samenleving.
Eichmann, zo komt uit alle getuigenissen naar voren, was tijdens de oorlog een saaie, volgzame en beleefde man, die zijn superieuren braaf gehoorzaamde en nooit één enkele keer tegensprak. Dat is voor Arendt het beangstigende aan de hele zaak: dat Eichmann was als zovele anderen, “vreselijk en vreeswekkend normaal”. Deze “normaliteit” is bijna nog verschrikkelijker dan de misdaden, meent ze, omdat hiermee een nieuw type moordenaar is opgestaan, de zogenaamde “bureaucrimineel”, die denkt met schone handen en dito geweten de ergste misdaden te kunnen plegen. Als ondertitel van haar verslag van het proces kiest Arendt dan ook “de banaliteit van het kwaad”, waarmee ze zich, na haar kritische uitlatingen eind jaren veertig over de manier waarop de nieuwe staat Israël met de oorspronkelijke, Palestijnse bevolking omging, voor de tweede keer de woede en verontwaardiging van de internationale joodse gemeenschap op de hals haalt. Deze verzet zich hevig tegen haar demystificerende opmerkingen over de oorlogsmisdadiger Eichmann en tegen de vraagtekens die ze in dezelfde stukken, die later in Eichmann in Jerusalem gebundeld zullen worden, plaatst bij het functioneren van de joodse raden in steden zoals Amsterdam en Parijs, die, onder dwang van de Duitse overheersers, geholpen hebben bij het opstellen van de deportatielijsten.'
Tijs Goldschmidt (foto: Patty Krone) ten slotte gaat in zijn Kloten van de engel. Beschouwingen over de natuurlijkheid van cultuur uitgebreid in op de grenzen tussen mens en dier. Is het kwaad iets wat hen onderscheidt? In Kloten van de engel trekt hij geen conclusies.
'Net als Bokito is Koko, zo wordt de kijker in de documentaire verzekerd, in staat tot menselijke emoties: blijdschap, verdriet, woede, angst, jaloezie en schuldgevoel.
En als Koko iets voelt, doet ze dat met volledige overgave en staat ze ermet haar volle honderdtwintig kilo achter. Je kunt natuurlijk niet helemaal zeker weten of ze echt voelt wat ze gebaart, maar dat geldt voor ménsen die iets beweren net zo goed. “Koko glad”, “Koko sad”, “Koko bad”. We zien een onmiskenbaar opgetogen Koko en even later een authentiek bedroefd ogende Koko. Wanneer het poesje waaraan ze zo gehecht is wordt overreden, is de gorilla ontroostbaar. Gelukkig sturen de meelevende donateurs van de Koko-stichting binnen de kortste keren ladingen nieuwe poesjes die, terwijl Koko op haar rug ligt, worden losgelaten op haar reusachtige pens en het daar geweldig naar hun zin lijken te hebben. Ook het “Me bad” van Koko komt betrouwbaar over wanneer ze te kennen geeft een kwaad “geweten” te hebben na het overtreden van een gebod.De stoute gorilla heeft gulzig papier verslonden en je kunt alleen maar hopen dat het niet het aantekenboekje van dr. Patterson is, waarin alles staat wat Koko de laatste jaren heeft gezegd. Koko maakt een aangeslagen indruk wanneer ze op haar papiervreterij wordt aangesproken. Zou ze zich werkelijk schuldig voelen of is ze gewoon bang voor straf?'
En, in een lezing over opoffering, de scheiding tussen mens en dier, en die tussen evolutionisten en 'slim-ontwerp'-gelovers:
'Gedragsbiologisch onderzoek naar mensapen en andere intelligente zoogdieren wijst in de richting van een besef van goed en kwaad dat geleidelijk is geëvolueerd. Er is voor neonietsisten geen enkele natuurwetenschappelijke evidentie voor het bestaan van een absolute, door God geopenbaarde moraal die aan de mens is voorbehouden.'
Vanavond verder.
Reacties
Gerelateerde artikelen
