Nieuws: Vertaalster Kiki Coumans over Atiq Rahimi, Steen van geduld

13 oktober 2009

Donderdag komt de Nederlandse vertaling uit van Prix Goncourt-winnaar Syngué Sabour van Atiq Rahimi. Kiki Coumans vertaalde het boek, over een Afghaanse vrouw die haar comateuze echtgenoot verwondt, als Steen van geduld. We spraken met haar, in de aanloop naar het verschijnen van het boek en naar de actie Vertalers Worden Zichtbaar aanstaande zaterdag 17 oktobere, en de bijbehorende nachtmodule (16 oktober), waarin de deelnemende literair vertalers vertellen over de eerste zinnen van de boeken die ze vertaald hebben.

Steen van geduld (Syngué Sabour) gaat over een Afghaanse vrouw die haar echtgenoot, verwond en in coma geraakt tijdens een militaire missie, verzorgt, en nu pas haar verhaal tegen hem vertelt. Langzaam wordt hij haar 'geduldsteen', het object waar ze haar geheimen, zorgen en verdriet aan toevertrouwd. Het beklemtoont, net als eerder werk van Atiq Rahimi, de ongelukkige positie van de Afghaanse vrouw. Rahimi is zelf ook oorspronkelijk Afghaans. In hoeverre moeten we Steen van geduld beschouwen als een Franse roman?
Atiq Rahimi is midden jaren tachtig uit Afghanistan gevlucht naar Frankrijk. Hij heeft daar gestudeerd, films gemaakt en twee romans geschreven: Aarde en as en Het labyrint van droom en angst, en de enkele decennia die hij in Frankrijk gewoond heeft, heeft hij de Franse literatuur en cultuur in zich opgezogen. Steen van geduld is de eerste roman die hij rechtstreeks in het Frans schreef. Het boek is opgedragen aan 'M.D.' - hoogstwaarschijnlijk een verwijzing naar Marguerite Duras. Toen hij in 1985 in Frankrijk in een asielzoekerscentrum zat, was L'amant het eerste boek dat hij kocht. Van haar heeft hij Frans geleerd, zegt hij. De sobere stijl van de vertelling doet inderdaad aan Duras denken, waarin 'ieder woord precies op de goed plaats staat', aldus Rahimi zelf. In haar schrijfstijl vond hij echo's van de poëzie van Rumi, een Perziche dichter uit de 13de eeuw. Overigens ging Duras Rahimi met dit boek voor in de Goncourt (1984).

Verder heeft Rahimi verteld dat hij in Steen van geduld openhartig kon schrijven over intieme, lichamelijke aangelegenheden juist doordat hij het niet in zijn moedertaal heeft geschreven. Dan was het een veel kuiser boek geworden. Zo heeft hij zijn onderwerp in het Frans dus eigenlijk beter kunnen analyseren dan als het een boek in het Perzisch was geweest.

Je schrijft ook in je beschrijving van de eerste zin voor de vertalersactie van 17 oktober aanstaande dat Rahimi een sobere, schijnbaar eenvoudige stijl heeft. Margot Dijkgraaf schreef in haar NRC-recensie dat zijn werk ook een poëtische kwaliteit heeft, als in de Afghaanse orale poëzie. (Is zijn werk bijvoorbeeld te vergelijken met de Iraans-Nederlandse schrijver Kader Abdolah?)
Rahimi heeft zelf aangegeven dat hij inspiratie put uit Perzische soefi-poëzie, van dichters als Rumi (13de eeuw), Hafez (14de eeuw) en Omar Khayyam (12de eeuw), en ook de eeuwenoude, orale traditie van Afghaanse Pashtun-poëzie, die bestaat uit korte gedichten en liedjes waarin vrouwen aan het woord zijn over thema's als liefde, eer en dood.

Ik denk dat die invloed terug te zien is in Rahimi's sobere, maar poëtische taalgebruik. De zinnen zijn zorgvuldig geformuleerd, en er zit een ritme van traagheid en versnelling in de tekst.

Inderdaad is die stijl ook vergelijkbaar met die van Kader Abdolah (in ieder geval in zijn vroege werk, het latere ken ik niet). De stijl van beide schrijvers heeft een zekere puurheid: eenvoudige zinnen die tegelijkertijd suggestief en veelzeggend zijn. Alsof het schrijven in een andere taal een zekere behoedzaamheid met zich meebrengt, de schrijvers juist dwingt trefzekerder te zijn. Geen overbodige woorden, wat je zegt moet ook raak zijn.

Je vertaalde al eerder werk van Catherine Millet, Colette, Houellebecq, Jules Verne, Elie Wiesel... Waar ga je hierna mee aan de slag, en wat zou je nog graag willen vertalen?
Na tien jaar ononderbroken vertalen heb ik even een pauze ingelast. Ik ben nu met allerlei vertaalgerelateerde dingen bezig: ik geef lessen aan de Vertalersvakschool in Amsterdam, ik schrijf artikelen voor de website 8weekly.nl en het vertaaltijdschrift Filter, en ik ga mezelf bijscholen in een intensieve cursus voor vertalers Frans-Nederlands. Het is goed om eens wat feedback op je vertaalwijze te krijgen; als vertaler zit je altijd in je eentje te werken. Ongemerkt kunnen er dan gewoontes inslijten.

Daarnaast vertaal ik op eigen initiatief gedichten van Nathalie Quintane, en werk ik met een collega-vertaalster aan een vertaling van verhalen van Christian Oster, een schrijver die in Frankrijk zeer gewaardeerd wordt om zijn droge, hilarische vertelstijl, maar waar in Nederland haast geen uitgever voor te porren is. Het is een jarenlange wens van mij om van hem - en overigens van willekeurig welke auteur van uitgeverij Minuit - eens een boek te mogen vertalen.