Nieuws: Mijn DBNL: Het licht op schimmige figuren (Els Kloek)

29 oktober 2011

In de serie Mijn DBNL doorzoeken lezers van beroep en passie de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. De serie is een initiatief van DBNL en Athenaeum Boekhandel.

Ik heb een paar scherpe herinneringen die me helpen beseffen hoe anders de wereld eruit zag zonder fax, mail, internet. Zo weet ik nog goed dat ik in 1991 mijn CV moest faxen. Een Amerikaans museum wilde dat ik meedeed aan een project rond Judith Leyster en had mijn gegevens nodig. Ik had nog nooit gefaxt, maar dat zei ik maar niet. Ze hebben mijn CV wel vijf keer ontvangen, want dat faxapparaat gaf de velletjes met mijn CV steeds terug. Ze moesten toch de oceaan over! Kennelijk zag ik de fax toen nog als een soort buizenpost. Door els kloek.

Iets later kreeg ik thuis een modem. Het meest wonderbaarlijke vond ik dat je virtueel naar de catalogus van de UB kon gaan zonder dat je je WordPerfect-bestand hoefde af te sluiten. De titelbeschrijvingen voor mijn voetnoten kon ik nu meteen maken. Moest ik alleen nog maar naar de UB om het boek op te vragen en de pagina’s op te zoeken. Wat een winst!

Een andere herinnering is van 1997. Ik zat op het NIAS en had een Amerikaanse buurman die werkte met zijn deur open. Gék van jaloezie maakte hij mij met zijn gigantische productie in de ochtenduren: van 9 tot 12 zat hij aan één stuk door op zijn machine te ratelen, terwijl ik maar zat te broeden op de opvoedkundige ideeën van Erasmus, Jacob Cats, Jacobus Koelman en Betje Wolff. Ik bestudeerde hun werken met behulp van kopieën die ik door de bibliotheekmedewerkers liet maken.

Pas na maanden kwam ik erachter dat mijn ijverige buurman 's ochtends zijn mail deed. Hij kreeg soms wel duizend mailtjes per week, toen voor mij onvoorstelbaar. In dat jaar begon ik er juist mee. Ieder mailtje printte ik nog uit en plakte er een postzegel op. Je kon nooit weten... Ik was tégen attachments. Dat herinner ik me zo goed omdat ik - o schaamte! - een studente verweet dat ze me met een probleem had opgezadeld omdat ik haar attachment niet open kreeg. Als je een digitaal document aan iemand wilde opsturen, deed je dat met een floppy of diskette, per post. Vond ik.

Vlak voor de millenniumwisseling ontdekte ik pas echt de mogelijkheden van internet voor mijn wetenschappelijk werk, en sindsdien ben ik ‘om’. In 2003 begon ik aan het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (vrouwenlexicon.nl), een biografisch woordenboek. Dat had ik nooit kunnen maken zonder mail, want zo komen de teksten bij me binnen, in attachments. Maar veel belangrijker is de groeiende informatierijkdom van het internet zelf. Neem de DBNL. In ons vrouwenlexicon zijn de schrijfsters een grote groep (ruim 20%) en via de personenindex van de DBNL is hun werk met één klik te vinden. Bovendien biedt de DBNL tegenwoordig zowat alle secundaire literatuur die we nodig hebben om die levens in een historische context te plaatsen. Sinds een paar jaar geef ik ook leiding aan het Biografisch portaal (biografischportaal.nl), een portaal met informatie over zo’n 65.000 personen uit de Nederlandse geschiedenis (inclusief de vrouwen van het DVN). Gelukkig doet de DBNL, met haar rijkdom aan informatie over duizenden schrijvers, mee aan dit samenwerkingsproject. Erasmus, Cats, Koelman, Wolff: ga naar de DBNL, en je vindt er gegevens over leven en werk van deze personen waarvoor je tien jaar geleden nog vele bibliotheken moest langs reizen.

Wij van het DVN hebben de DBNL de afgelopen jaren gestaag zien groeien. De voorziening is geweldig, en die beperkt zich niet tot dichteressen en schrijfsters. Een voorbeeld is de legendarische figuur Magdalena Moons. Het hele negentiende-eeuwse debat of zij nou wel of niet geëerd moet worden als heldin van het Leidse beleg is tegenwoordig via de DBNL te volgen: Men zoeke op ‘magdalena moons’. Een ander voorbeeld is de spraakmakende dievegge Trijn Pieters alias Trijn van Hamburg, in 1617 in Amsterdam ter dood gebracht. Via Kalff en Worp, beide integraal opgenomen in de DBNL, kwamen we op het spoor van De Klucht van Tryn van Hamborg (1627). Het bijzondere is dat de klucht weliswaar tien jaar na haar dood in druk verscheen, maar volgens de titelpagina reeds in 1617 gespeeld zou zijn. Aangezien ze op 30 december werd gehangen, weten we nu dat deze dievegge al bij leven spraakmakend was.

Maar vooral voor onze biografietjes van schrijfsters en dichteressen werd de DBNL steeds meer de belangrijkste vraagbaak. Overigens is die informatie soms wel verouderd. Dat komt doordat de DBNL bestaand drukwerk digitaliseert, terwijl wij ook nieuw onderzoek doen en dat op internet publiceren. Neem de dichteres Lea Bartha van Osch (gestorven na 1717): in de DBNL is daarover nu nog alleen de informatie te vinden die Van der Aa geeft. Hij weet niets over haar te melden, behalve dat ze ‘geestelijke stoffe’ moet hebben uitgegeven. En er is een link naar de BNTL (Bibliografie van de Nederlandse Taal- en Letterkunde), die verwijst naar Met en zonder lauwerkrans, het bekende naslagwerk over Nederlandse schrijvende vrouwen. Daar kunnen we lezen dat ze uit Utrecht kwam en ‘bozig en eenzaam’ was. Maar ze blijft zo toch een wat schimmige figuur zonder leefjaren en zonder context. Voor het Vrouwenlexicon heb ik het leven van deze dochter van een Utrechtse grafdelver uitgezocht. Binnenkort komen er linkjes in de DBNL naar het Biografisch Portaal, en dus ook naar het DVN. Wat de techniek al niet vermag!

De DBNL is een fantastisch initiatief van een eigenzinnig groepje letterkundigen dat geen zin had in de bureaucratie, maar gewoon aan het werk zijn gegaan toen het potentieel van digitaliseren duidelijk werd. Een bibliotheek van de Nederlandse letterkunde op internet: het is een zegen voor de mensheid.

Maar Els Kloek leest ook nog niet-digitaal. Deze boeken - elk met een autobiografisch element - kocht ze bij Athenaeum: