Recensieoverzicht

Voor wie in de negentiende eeuw in de Verenigde Staten op zoek was naar een beter bestaan, of de soms mensonterende arbeidsomstandigheden wilde ontvluchten in de fabrieken van industriesteden als Detroit en Chicago, leek de keuze voor de hand liggend: Go west, young man! Daar lagen immers de open vlakten, symbolisch voor het te ontdekken nieuwe leven. Voor velen eindigde de reis echter nooit. Ze vonden het geluk niet, vervielen tot armoede, en gingen zwerven. Deze hobo’s doorkruisten in hun zoektocht alle windrichtingen, illegaal per spoor reizend, in lege treinwagons of vastgesnoerd boven de wielen. In het vaak geromantiseerde, maar in werkelijkheid schrijnende bestaan van de hobo's speelt de graphic novel Op weg van schrijver James Vance (1953) en illustrator en striptekenaar Dan Burr. Daarin wordt de zoektocht van de twaalfjarige Freddie naar zijn vader een harde confrontatie met een onbekende rauwe werkelijkheid. Door martin smit.

Reisverhalen vergezeld van foto's kunnen variëren van tenenkrommend je-had-erbij-moeten-zijn gezever tot wereldbeeldverbredende daar-had-ik-bij-willen-zijn sages. Meestal hangt weinig af van het exotisme van het oord en veel van de verteltechniek van de reiziger.
Als je het tweede nummer van The Travel Almanac op z’n omslag beoordeelt, verwacht je de hoogstpersoonlijke belevenissen van ene Will Oldham, die eruitziet als een verwarde viking: een roodharige (dat herken je best in zwart-wit) bebaarde man met twee elastiekjes in zijn baard die kijkt naar iets wat zich buiten het kader afspeelt. Een mooi portret, toch ongelooflijk dat een uitgever dat heeft aangedurfd, aangezien marketingtechnieken echt om een jonge dame vragen in kleur die de potentiële tijdschriftenkoper – al dan niet verleidelijk – aankijkt. Door anna van leeuwen voor hard//hoofd en Athenaeum.

Cahier du cinema is al decennia lang een van de meest toonaangevende filmtijdschriften. Naar aanleiding van een artikel van Francois Truffaud kwam in Cahier zo’n zestig jaar geleden de term auteurscinema op: de regisseur is de auteur van de film, zijn of haar ideeën moeten centraal staan, en niet die van een studio of producent. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ze een serie boeken uigeven over de meest spraakmakende filmauteurs, waarin met veel verstand van zaken en niet zonder kritiek hun films belicht worden. Recentelijk zijn Scorsese on Scorsese van Michael Henry Wilson en Tim Burton van Antoine de Baecque terecht in het Engels vertaald – boeken die een groot publiek verdienen. Door helen westerik.

Liefst tweemaal is Henk van Straten genomineerd voor de BNG Nieuwe Literatuurprijs, met Superlul en Salvador. Op 9 februari 2012 zal Van Straten, in 2010 al genomineerd voor Smet, weten of hij met zijn dubbelslag meer kans heeft dan met één boek. Dan wordt de prijs uitgereikt in de Amsterdamse Stadsschouwburg.Wat de eenendertigjarige Eindhovenaar bezielt, is niet helemaal duidelijk, maar het is hoe dan ook een bijzondere tour de force om twee boeken van 250-plus pagina’s tegelijkertijd te voltooien, zeker als ze zo volstrekt verschillend zijn.
Superlul is een satire, Salvador een psychologische roman. Zo grijpt Van Straten terug op de klassieke genres van de tragedie en de komedie. Met Griekse allure. Door fabian takx.

‘... doordat hij alleen het Cogito ergo sum als echt zeker, en het bestaan van de wereld voorlopig nog als problematisch beschouwde, vond hij het wezenlijke en enig juiste uitgangspunt, en tegelijk de ware basis van alle filosofie,’ schreef Schopenhauer in 1818 over het beroemde en beruchte ‘Ik denk dus ik besta’ van Descartes. Als derde deel van het Verzameld Werk van Descartes is Over de Methode, waarin deze gedachte voor het eerst voorkomt, nu gebundeld met de drie essays waar het als inleiding voor bedoeld was, over optica, meteorologie en geometrie. Door valentijn van dijk.

Een van de meest indrukwekkende Nederlandse romans van dit jaar is Tonio van A.F.Th. van der Heijden, zo getuigen ook de eindejaarslijstjes, en ons eigen lijstje Beste Nederlandse literatuur. Vandaag hernemen we daarom Mabel Mauritz' recensie van het boek.

Het meest recente werk van A.F.Th. van der Heijden is geen product van een welwillende schrijver die zijn oeuvre doet groeien en bloeien. Het boek is juist ontstaan omdat het belangrijkste uit zijn oeuvre, uit zijn leven, is geamputeerd en de wond blijft bloeden. Zijn enige kind, Tonio Rotenstreich Van der Heijden, is eerste pinksterdag 2010 op 21-jarige leeftijd bij een verkeersongeval om het leven gekomen. Zijn bestaan laat een fantoompijn achter in het wezen van zijn ouders, die in alles om hen heen en in henzelf aan hem herinnerd worden. Existentiële pijn heeft zijn intrede gedaan in het leven van Adri en zijn geliefde Mirjam. Om zich staande te houden in het verlies en om een oude belofte aan zijn zoon in te lossen – als baby beloofde A.F.Th. hem een dagboek over zijn leven ter ere van z'n 18e verjaardag – schrijft Van der Heijden de requiemroman Tonio. Door mabel mauritz

De mensheid kan, zoals Rudyard Kipling eens zei, worden verdeeld in twee groepen: zij die reizen en zij die het niet doen. De reizigers kun je weer indelen in degenen die het allemaal gewoon over zich heen laten komen en degenen die er behoefte aan voelen hun ervaringen te documenteren. De een - Rutilius Namatianus - schrijft een gedicht over zijn terugkeer naar huis, een ander - Marco Polo - laat zich interviewen over zijn Chinese avonturen, een derde - T.E. Lawrence - heeft zoveel Kruisvaarderskastelen gezien dat hij er maar op promoveert. Colin McEvedy moet hebben behoord tot deze categorie: een reiziger die zijn indrukken alleen kon verwerken door te schrijven.
Toen hij in 2005 overleed, liet de Britse psychiater-demograaf-historicus-cartograaf, die al eerder een demografische wereldatlas had gepubliceerd, een half-voltooid boek na over de steden van de oude wereld. Het materiaal werd uiteindelijk door Douglas Stuart Oles bewerkt en uitgegeven: zo ontstond de Cities of the Classical World: An Atlas and Gazetteer of 120 Centres of Ancient Civilization. Door jona lendering.

‘Fight’ heet het derde nummer van Underscore. Dat, zo legt hoofdredacteur Justin Long uit in zijn editorial, is geïnspireerd door de mensen in Japan die na de tsunami van 11 maart de beeltenis waren van orde, zelfbeheersing en respect. ‘To fight is to struggle, endure, withstand, persevere against all odds,’ aldus Long. In de pagina’s die volgen krijgt dat thema vorm in uiteenlopende onderwerpen, van een architect die zijn grenzen verlegt door sculpturen uit te graven in sneeuwlandschappen, tot de worstelingen van een kok om een omelet te bakken. Door kelli van der waals voor hard//hoofd en Athenaeum.

Lion, de verteller, is 21. Was 21, moet ik zeggen, want hij is dood. Hij vertelt ons, over de dood heen, over zijn laatste levensdagen, over zijn pijn en over het onmogelijke verlies van zijn naasten en over het verloren zijn voor zijn naasten. Michel Rostain verloor zijn zoon op 25 oktober 2003 aan meningitis. Hersenvliesontsteking. Rostains keuze, om de stem van zijn zoon op te voeren, is gevaarlijk. Valse sentimenten liggen op de loer, oneigenlijke gevoelens kunnen in de mond gelegd worden – maar daar is allemaal geen sprake van in De zoon (Le fils, vertaald door Martine Woudt). Door herm pol.

Er zijn ook lichtpuntjes. Op de valreep nog een filosofieboek dat wel het mooiste en spannendste van het jaar 2011 moet zijn: The Horizon. A History of Our Infinite Longing. De horizon is een altijd actueel thema, getuige bijvoorbeeld de tentoonstelling 'Mapping the horizon' in upstream gallery. Hans den Hartog Jager schreef over die tentoonstelling: 'Geen mooier thema in de kunstgeschiedenis dan de horizon: die kaarsrechte lijn aan de einder, symbool voor zowel verlangen en weidse verten, als voor eeuwige onbereikbaarheid. Door die combinatie van dominante aanwezigheid en ongrijpbaarheid groeide de horizon uit tot een van de bekendste onderwerpen in de Nederlandse schilderkunst.' Dat de tentoonstelling voornamelijk conceptuele kunstwerken bevat is volgens Den Hartog Jager geen probleem, want 'die horizon in je hoofd, daar gaat het natuurlijk om.' En daar draait het om ook in dit boek. Door pieter hoexum.

N.B. Maleuvres boek heeft het komende nummer van De Gids geïnspireerd (met als thema 'De horizon'); een hoofdstuk uit The Horizon staat er in vertaling in, Pieter Hoexum leverde ook een bijdrage. Presentatie op 16 december, bij Athenaeum.