Leesfragment: Mijn Rusland

01 mei 2024 , door Michaïl Sjisjkin
| |

Nu in onze boekhandels: het nieuwe boek van Michaïl Sjisjkin, Mijn Rusland. Oorlog of vrede? (Frieden oder Krieg), vertaald door Jan Sietsma. Lees bij ons een fragment en bestel dat boek!

‘Het is pijnlijk een Rus te zijn.’ Zo begint dissident Michaïl Sjisjkin, zoon van een Oekraïense moeder en een Russische vader, het boek dat hij moest schrijven toen de oorlog aan Oekraïne verklaard werd. Behalve zijn land lijken hem nu ook de taal en de literatuur te zijn afgepakt.

Op inzichtelijke wijze legt hij de wortels bloot van de problemen die Rusland al van oudsher kent. Bevlogen speculeert hij over ‘zijn Rusland’, waar het deel van het volk dat voor democratische waarden is het voor het zeggen krijgt. De vraag is: zit Rusland in een vicieuze cirkel van dictatuur en revolutie, of zal het een uitweg uit die geschiedenis weten te vinden?

Mijn Rusland bevat een geactualiseerd nawoord naar aanleiding van de recente dood van Aleksej Navalny.



 

Woord vooraf

Het is pijnlijk een Rus te zijn.
Het verklaarde doel van Poetins ‘speciale operatie’ in Oekraïne was om de Russen, de Russische cultuur en de Russische taal van Oekraïense fascisten te redden. Er zijn overwegend Russischtalige steden in het oosten van het land samen met hun bevolking weggevaagd. Er zijn oorlogsmisdaden gepleegd, niet alleen tegen mensen, maar ook tegen mijn taal. De taal van Poesjkin en Tolstoj, van Tsvetajeva en Brodsky, is veranderd in de taal van oorlogsmisdadigers en moordenaars. Voorlopig zal Rusland niet geassocieerd worden met muziek en literatuur, maar met bommen die op kinderen vallen, met afgrijselijke beelden uit Boetsja.
De misdaad van het regime bestaat er bovendien in dat de schande het hele land treft. Er zijn monsterlijke misdaden gepleegd in naam van mijn volk, mijn land, in mijn naam. Maar er is een ander Rusland. Dat Rusland voelt pijn en verdriet. In naam van mijn Rusland, van mijn volk, wil ik de Oekraïners om vergiffenis vragen. Al weet ik dat alles wat daar is gebeurd niet vergeven worden kan.
Mijn vader ging op zijn achttiende naar het front om zijn door de Duitsers vermoorde broer te wreken. Na de oorlog haatte hij voor de rest van zijn leven de Duitsers en alles wat Duits was. Ik heb geprobeerd hem uit te leggen: ‘Maar papa, er is toch ook geweldige Duitse literatuur! Duits is een prachtige taal!’ Deze woorden hadden geen effect op hem. Wat zal ik na de oorlog tegen de Oekraïners kunnen zeggen, van wie de huizen door Russische soldaten gebombardeerd en geplunderd zijn, van wie de familieleden door Russische raketten zijn gedood? Dat de Russische literatuur grandioos is? En dat het Russisch zo’n mooie taal is?
De cultuur schiet altijd tekort wanneer de oorlog begint. De grote Duitse literatuur kon Auschwitz niet verhinderen, de grote Russische literatuur kon de goelag niet voorkomen. Mijn boeken, de boeken van andere Russische schrijvers die de afgelopen twintig jaar zijn verschenen konden deze tragedie niet voorkomen.
Wat kan een schrijver doen? Hij doet wat hij kan – hij laat zich horen. Hij moet duidelijke woorden spreken. Zwijgen betekent de agressor, de oorlog steunen. In de negentiende eeuw vochten de Polen tegen het Russische tsarisme ‘voor jullie vrijheid en de onze’. Nu vechten de Oekraïners voor jullie vrijheid en de onze. Zij verdedigen niet alleen hun menselijke waardigheid, maar ook de waardigheid van de hele mensheid. Oekraïne verdedigt momenteel onze vrijheid en onze waardigheid. Wij moeten hen helpen, op alle mogelijke manieren.
Mijn moeder was Oekraïens, mijn vader Russisch. Eigenlijk moet ik blij zijn dat ze beiden al gestorven zijn en deze tragedie van onze volken niet hoeven mee te maken.
Deze oorlog is niet pas onlangs begonnen, maar in 2014. De westerse wereld wilde het niet begrijpen en deed alsof het allemaal wel meeviel. Alle jaren sindsdien heb ik mensen proberen uit te leggen, zowel bij mijn optredens als in mijn teksten, wie deze Poetin is. Het lukte mij niet. Nu heeft Poetin het hun zelf uitgelegd.
Rusland blijft tot op heden onverklaarbaar en bevreemdend voor het Westen. In dit boek wilde ik mijn land voor de westerse lezer openstellen. Dit is mijn uitleg van Rusland, zijn verleden, heden en toekomst. Het is ook mijn liefdesverklaring aan mijn land, dat wonderschone natuur en grootse cultuur heeft, maar altijd weer in een monster verandert dat zijn eigen en andermans kinderen opeet.
Dit boek verscheen in 2019. De vierentwintigste februari 2022 heeft de wereld volledig veranderd, maar het boek bleek geenszins verouderd te zijn. Integendeel, het wordt met de dag actueler. In de laatste twee hoofdstukken (genoemd naar de twee toekomende tijden in het Duits, de taal waarin ik het boek geschreven heb) heb ik over de toekomst geschreven en wat Rusland en de wereld te wachten staat. Nu bevinden wij ons in die toekomst.
Het doel van deze ‘speciale operatie’ is de vernietiging van een democratisch Oekraïne. Het resultaat van deze ‘speciale operatie’ zal de vernietiging van Poetins Rusland zijn. Maar wat komt daarna?
Twee pogingen om een democratisch maatschappelijk bestel in Rusland in te voeren zijn al mislukt. De eerste Russische democratie in 1917 duurde slechts een paar maanden. De tweede, in de jaren negentig, hield het met pijn en moeite een aantal maanden vol. Telkens wanneer mijn land probeert een democratische samenleving op te bouwen – verkiezingen, een parlement, een republiek in te voeren – belandt het weer in een totalitair imperium. De Russische geschiedenis bijt zichzelf keer op keer in de staart.
Baren een dictatuur en een dictator een slavenpopulatie of baart een slavenpopulatie een dictatuur en een dictator? De kip en het ei. Hoe kan deze vicieuze cirkel worden doorbroken? Waar kan Rusland een nieuwe start maken?
Het dictatoriale Hitler-Duitsland heeft een uitweg gevonden uit de vicieuze cirkel van dictatuur en slavenmentaliteit – waarom Rusland niet? De Duitsers hebben geleerd schuld te dragen en het verleden te verwerken en waren in staat een democratisch georiënteerde maatschappij op te bouwen. De wedergeboorte van het land was echter gebaseerd op de allesverpletterende nederlaag van de oorlog. Ook Rusland heeft dat ‘uur nul’ nodig. Zonder boetedoening en erkenning van nationale schuld is er in Rusland geen democratisch nieuw begin mogelijk.
Er was geen destalinisatie in Rusland, er waren geen Neurenbergprocessen voor de Communistische Partij. Nu hangt het lot van Rusland van depoetinisatie af. De ‘van niets wetende’ Duitse bevolking kreeg in 1945 concentratiekampen te zien, dus moeten de ‘van niets wetende’ Russen de verwoeste Oekraïense steden en de lijken van kinderen te zien krijgen. Wij, de Russen, moeten openlijk en moedig onze schuld erkennen en om vergiffenis vragen. En die weg is onvermijdelijk voor alle Russen. Maar zal het tot een Russische knieval komen in Kyiv, Charkiv, Marioepol? In alle landen waar Russische tanks zijn geweest: Boedapest, Praag, Tallinn, Vilnius, Riga, Grozny?
De Duitsers probeerden zichzelf in 1945 te rechtvaardigen: Ja, toegegeven, Hitler was een vreselijke misdadiger en boosdoener, maar wij, het Duitse volk, wisten daar niets van, en waren net zo goed als anderen slachtoffer van Hitler. De depoetinisatie zal falen zodra de Russen hun toevlucht tot soortgelijke argumenten nemen: Poetins criminele bende heeft het volk gegijzeld, ja, Poetin heeft een misdadige oorlog tegen Oekraïne gevoerd, maar wij, de gewone Russen, wisten daar niets van, wij dachten dat het om de bevrijding van de Oekraïners van fascisten ging, wij zijn net zo goed als anderen slachtoffer van Poetin. Dat zal het begin van een nieuwe Poetin zijn.
Noch de navo noch de Oekraïners kunnen de depoetinisatie voor de Russen uitvoeren. Als het land met zichzelf in het reine wil komen, moet de Russische bevolking dat zelf doen. Is mijn volk tegen deze taak opgewassen? Is het realistisch dat er democratische rechtsstaten zullen ontstaan op de territoria die zich onafhankelijk verklaren van Moskou? Het desintegratieproces van het Russische imperium zal namelijk doorgaan. Joegoslavië heeft laten zien hoe snel er brute oorlogen en etnische zuiveringen kunnen plaatsvinden binnen een multinationale staat. Als het geweld escaleert, zal dat de klok in mijn land eeuwen achteruitzetten. En voor het Westen betekent dat een nieuwe vluchtelingengolf. Ons staat een nieuwe Tijd der Troebelen te wachten in een land waar democratische ideeën bij brede lagen van de bevolking in diskrediet zijn gebracht en waar deze mensen hun hoop vestigen op een krachtige regeringshand. Het lijdt geen twijfel dat er een sterke hand zal worden gevonden, en ook het Westen zal een nieuwe ‘dictatuur van orde’ met begrip aanvaarden. Niemand wil wanorde in een land met een stapel verroeste kernraketten.
Mijn geloofsbelijdenis luidt dat er een nationale schulderkenning moet komen. Zonder een totale depoetinisatie zal Rusland geen toekomst hebben. Voor Rusland is er geen andere weg dan een lange pijnlijke wedergeboorte. En al die sancties, armoede en marginalisatie – die zullen op deze weg niet het ergste zijn. Het is verschrikkelijker als er geen innerlijke hergeboorte in de Russische mens plaatsvindt. Poetin is een symptoom, niet de ziekte.

[…]

 

Copyright © 2022 Michaïl Sjisjkin
Copyright vertaling © 2024 Jan Sietsma / Em. Querido’s Uitgeverij bv, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam

pro-mbooks1 : athenaeum