Hilary Mantel, Gabriele Tergit & Olga Tokarczuk (het recensieoverzicht van de week van 29 april 2020)

04 mei 2020
| | | | | | | | | | | | |

Onze wekelijkse samenvatting van de recensies in kranten en tijdschriften met deze week aandacht voor Hilary Mantel (de Volkskrant en Het Parool), Esther Safran Foer, Hannah Arendt (Trouw), Jaap Goudsmit, Witold Szablowski, Joost de Vries (de Volkskrant), Isabella Hammad, Emiliano Monge (Het Parool), Gabriele Tergit, Walter Kempowski, Julia Deck en Olga Tokarczuk (NRC).

Oudere afleveringen van deze rubriek zijn te raadplegen in ons archief. Tussen rechte haken staan de redactionele items op Athenaeum.nl.

 

Naar aanleiding van de heruitgave van Grijs verleden sprak Paul van der Steen met historicus Chris van der Heijden. 'Ik geloof niet dat het leven zo organisch verloopt als wij graag doen voorkomen. Uit misschien wel ontelbaar veel losse feiten selecteren we er tien, vijftien en proberen daar een lijn in te zien. Die er niet is. Iedereen doet dat, ook ik. Met de oorlog gaat het net zo. De bezetting duurde vijf jaar. Dat zijn zo’n achttienhonderd dagen. Dat zijn er veel, met veel verschillende gebeurtenissen. Achteraf is daar een logische geschiedenis van gemaakt. In veel opzichten veel te kort door de bocht. Zoals de Tachtigjarige Oorlog het ontstaansverhaal werd van onze natie, werd de Tweede Wereldoorlog het ontstaansverhaal van onze moderne natie. Zulke mythes heb je nodig, maar het zijn wel mythes. Als er iemand komt die die persoonlijke en breed aanvaarde, algemene lezingen van het verloop van de bezetting omverkegelt, wekt dat woede,' aldus Van der Heijden in het interview.

Van Laura van Baars verder een stuk over Esther Safran Foers Ik wil je laten weten dat we er nog zijn [fragment] en Alles is verlicht, het debuut van haar zoon Jonathan Safran Foer. '[Esther Safran Foers] pas verschenen memoir Ik wil je laten weten dat we er nog zijn is de parallelle geschiedenis van dat sprankelende debuut dat Jonathan in 2002 zijn internationale roem bracht,' schrijft Van Baars. En: 'Alles is verlicht kun je dankzij Esther Foers memoir Ik wil je laten weten dat we er nog zijn gaan lezen als een sleutelroman, met het verhaal van de foto van ‘Augustine’ als rode draad. Bovendien kon Esther met haar memoir de cirkel rond maken, want er is veel gebeurd sinds de publicatie van Jonathans debuut.'

Andrea Bosman schrijft over Draussen vor der Tür de klassieker van Wolfgang Borchert, de auteur die 'de jonge mensen wier levens door de gruwelen van de oorlog getekend waren een stem gaf'. En Hans Achterhuis leverde een stuk over Hannah Arendts Eichmann in Jeruzalem. Ik was getroffen door de filosofische vragen die Arendt in haar verhaal had vervlochten. [...] In de publiciteit in en rond het proces werd Eichmann als een moreel monster gepresenteerd. Dat was geruststellend. Het kwaad bevond zich tijdens het proces veilig opgeborgen in een kooi van kogelvrij glas. Het publiek keek ernaar, tevreden dat het zich aan de goede kant bevond. Arendt zag echter een doodnormale man. Het vreselijke kwaad, waar zij hem ontegenzeggelijk verantwoordelijk voor achtte, kwam niet voort uit een verdorven hart, maar eerder uit een gebrek aan voorstellingsvermogen en een teveel aan ambtelijke gehoorzaamheid,' merkt hij onder meer op.

De tips:

  • Els van Diggele, Het raadsel femma: 'Een bijzonder boek dat niet alleen over een meisje gaat dat Auschwitz overleefde, maar dat ook het verhaal van "de goede nazi" in een ander licht zet.'
  • Victor Klemperer, Barre bevrijding: 'Joodse oorlogsdagboeken behoren tot de waardevolste geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog. Zoals Nederland die van Anne Frank, Etty Hillesum of Paula Bermann heeft, zo heeft Duitsland dat van Victor Klemperer. Hij overleefde de oorlog, de Jodenvervolging en het bombardement van Dresden, wat hij allemaal met sierlijke pen beschrijft in dit boekje.'
  • Michael Barzilaij, Cocky: 'Hij legt een verborgen gebleven verhaal bloot.'
  • Frank van Kolfschooten, Remi: 'Een boek over een jongetje dat niemand onberoerd kan laten: Koentje Gezang, door zijn Joodse ouders als vondeling op de stoep gelegd van een gezin in Bloemendaal.'
  • 1939-1945. Toen het oorlog was: 'Een indrukwekkend standaardwerk over de Tweede Wereldoorlog voor groep 7, 8 en de brugklas.'
  • Ivar Schute, In de schaduw van een nachtvlinder: 'Schute werd vaak over zijn werk geïnterviewd, maar heeft nu ook de behoefte zijn eigen verhaal te vertellen.'
  • Han van der Horst, Zwarte jaren: 'Een mooi overzichtswerk.'
  • Uwe Timm, Mijn broer bijvoorbeeld: 'Timm baseerde zijn boek op het dagboek van zijn broer dat na diens dood werd opgestuurd en waar de schrijver pas op 60-jarige leeftijd voor het eerst in durft te lezen.'

De recensies van Trouw verschijnen elke zaterdag in Letter en Geest, en zijn voor abonnees te raadplegen op trouw.nlTrouw is te koop bij het Nieuwscentrum. 

Hilary Mantel, Gabriele Tergit & Olga Tokarczuk (het recensieoverzicht van de week van 29 april 2020)

Delen op

Barre bevrijding | Victor Klemperer | 9789045041407
€ 12,50
Cocky | Michael Barzilaij | 9789022589175
€ 20,00
Remi | Frank van Kolfschooten | 9789462971608
€ 21,50
Zwarte jaren | Han van der Horst | 9789044637397
€ 25,00
Mijn broer bijvoorbeeld | Uwe Timm | 9789057594892
€ 18,50
Cocky | Michael Barzilaij | 9789402314434
€ 11,99
Remi | Frank Kolfschooten | 9789462971615
€ 10,99
Zwarte jaren | Han Horst | 9789044637403
€ 14,99

Wilma de Rek sprak voor de Volkskrant met viroloog Jaap Goudsmit over de coronacrisis en Wie herdenken wij op 4 mei?, zijn visuele gids over de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. 'De meerderheid van de bevolking heeft de Tweede Wereldoorlog niet meer meegemaakt. Voor hen is die oorlog een verhaal. Dat is de reden van dit boek. [...] Na de dood van mijn moeder realiseerde ik me dat haar verhaal voor mij eigenlijk geen context had. En ik merkte dat die context voor veel mensen ontbrak. Er werden uitspraken gedaan als "iedereen moet voor zichzelf weten waaraan hij op 4 mei denkt". Toen dacht ik: laat ik nou mijn vak eens uitoefenen en die getallen bij elkaar zetten, als aanvulling op de verhalen. Waar plaats je nou iemand zoals mijn moeder, die haar grootouders zag worden weggehaald uit hun eigen huis als 13-jarige? Ik wilde de vraag "wie herdenken wij op 4 mei" van getallen voorzien.'

Deze week verder een interview met Hilary Mantel naar aanleiding van het aanstaande verschijnen van laatste deel van haar Cromwell-trilogie, De spiegel & het licht [fragment | podcast]. 'Cromwells verhaal is dat van een man met een obscure, schijnbaar kansloze achtergrond, die niettemin een machtige positie verwerft. Dat zijn altijd de verhalen waartoe ik word aangetrokken. Ik kan me niet voorstellen dat ik het verhaal schrijf van iemand die aan de macht is geboren. Het was mijn taak als schrijver om Cromwell te begrijpen, niet per se om hem aardig te vinden. Hij was een voortdurende uitdaging, een uiteindelijk onoplosbaar raadsel. Er is een moment waarop hij zegt: "Ik weet nooit wat ik hierna zal doen." Daarmee probeert hij zijn concurrenten aan het hof op het verkeerde been te zetten. Maar het is ook een waarschuwing aan zowel de schrijver als de lezer: denk nooit dat je Cromwell doorhebt. Dat heb je niet,' zegt ze onder meer tegen Hans Bouman.

Olaf Tempelman las Aan tafel bij dictators van Witold Szablowski.'In Aan tafel bij dictators getuigt Szablowski opnieuw van zijn vergaand ontwikkelde oog voor het absurde. Als kind was hij getuige van een dictatuur, als student van een restaurantkeuken ("het had niet veel gescheeld of ik was zelf kok geworden"). Als je die twee combineert, dan krijg je, nou ja, het absurde van het absurde,' schrijft Tempelman onder meer. Marcel Hulspas bespreekt daarnaast Per imperatief plakkaat van A.H.M. Kerkhoff. Het boek 'over de pestbestrijding in de Republiek, is [...] ongewenst actueel'. 'Het is niet gemakkelijk, maar juist in deze tijden fascinerend leesvoer. De pest van toen is goed vergelijkbaar met covid-19 nu: uiterst besmettelijk en nauwelijks aan te pakken.' En Bo van Houwelingen recenseert Rustig aan, tijger van Joost de Vries [fragment]. '[I]n deze gelaagde bundel [zegt De Vries] eigenlijk: we kunnen wel groot-mensje spelen, met onze glanzende kookeilanden, snobistische boekenclubjes en geheime affaires, maar zolang we onze ironische levenshouding niet terzijde durven schuiven, om te kunnen samenvallen met ons leven, zal het nooit meer dan een spelletje worden, voor de kinderen die we nog altijd zijn.'

Kort:

  • Arjan Peters over Bregje Hofstede, Bergje. Een wandeling: 'Een goede zet van de 75-jarige uitgeverij Van Oorschot, om haar nieuwe serie met literaire wandelingen [...] te beginnen met Bregje Hofstede.'
  • Marcel Hulspas over Luc Rasson, Het lijk van de dictator: 'Een vlot geschreven boek, dan weer een tragikomedie, dan weer pure horror.'
  • Emilia Menkveld over Natascha van Weezel, Nooit meer Fanta [fragment]: 'De lezer mag overal bij zijn, van het eerste ziekenhuisbezoek tot de allerlaatste nacht.'
  • Bo van Houwelingen over Eric Schneider, Een relaas van vriendschap en liefde: 'In weinig woorden weet Schneider complete en complexe personages op te roepen, elk op hun eigen manier verlangend naar verbinding.'
  • Pjotr van Lenteren over Annemarie van den Brink en Suzanne Wouda's Oorlog in inkt: 'Het boek maakt indruk door de terloopse manier waarop de verhalen worden verteld.'
  • Arjan Peters over Marjoleine de Vos, Je keek te ver. Een wandeling: 'als minicursus "landschaplezen" geslaagd; niet zozeer door de woorden van De Vos zelf, maar wel door haar citaten.'
  • Ranne Hovius over Sue Stuart-Smith, Tuinieren voor de geest: 'een aangenaam boek [...] vol weetjes en ontroerende verhalen.'

De boekrecensies van de Volkskrant verschijnen elke zaterdag, en zijn te raadplegen op Volkskrant.nl/boeken - een selectie is slechts voor abonnees toegankelijk. De Volkskrant is te koop bij het Nieuwscentrum.

In Het Parool een interview met de Palestijnse-Britse Isabella Hammad over haar debuutroman De Parijzenaar [fragment | onze recensie]. Als tiener wist ze al dat ze wilde schrijven over haar overgrootvader, over wie haar grootmoeder en tantes zoveel indrukwekkende verhalen vertelden. In 1914 werd hij door zijn vader, een Palestijnse textielhandelaar, naar Frankrijk gestuurd om te studeren. Als de Eerste Wereldoorlog voorbij is keert hij terug naar Palestina, dat nu onder Brits bestuur valt. Hammad: 'hij doolde verloren rond in de wereld waarin hij leefde. Ik had natuurlijk alleen maar het raamwerk van de gebeurtenissen in zijn leven. Maar alle puzzelstukjes bij elkaar - zijn terugkeer uit Parijs, het leven onder Brits mandaat - duiden erop dat er veel onrust en verwarring in hem moet hebben gewoed. Ik heb het gevoel dat ik hem hen leren kennen. Hij is als personage natuurlijk een product van mijn verbeelding. Maar zijn we dat niet allemaal voor elkaar?'

In De geldjas van Max Nord. Verzwegen verhalen uit het verzet tekent oud-redacteur Harry van Wijnen de verhalen op van een aantal van zijn vroegere collega's bij het illegale Parool. Niet allemaal waren ze na de oorlog geneigd over hun verzetsdaden te praten. Van Wijnen baseerde zich deels op archieven, dagboeken en interviews met nazaten. Ook de verhalen van drukkers, koeriersters, fotografen en andere verzetsstrijders komen aan bod. De titel verwijst naar de speciale jas met verborgen zakken waarin Max Nord het loon van in de illegaliteit werkende stadgenoten rondbracht. Dirk-Jan Arensman bespreekt daarnaast De spiegel & het licht [fragment | podcast], het langverwachte laatste deel van Hilary Mantels Thomas Cromwell-trilogie, waarvan de beide eerdere delen werden bekroond met de Man Booker Prize. Het slotdeel bestrijkt de laatste vier jaar van Cromwells leven, waarin de persoonlijk adviseur van Henry VIII meer en meer alleen komt te staan. Intriges genoeg in dit slotdeel, schrijft Arensman, en ook Mantels 'sprankelende dialogen en minutieuze proeven van beschrijfkunst zijn weer volop aanwezig.' Een kritische noot betreft de omvang (dikker dan deel 1 en 2 samen): het lijkt daardoor soms alsof Mantel iets te veel haar kennis van het Tudor-tijdperk wil tentoonspreiden. Maar al met al beoordeelt Arensman De spiegel & het licht als 'een waardig einde van een ronduit monumentale trilogie'.

De roman Het verschroeide land van Emiliano Monge, over mensenhandel in het grensgebied tussen Mexico en Texas, is volgens recensent Dieuwertje Mertens 'een mengvorm van thriller en Griekse tragedie, waarin alle betrokkenen nadrukkelijk "een rol spelen", uit lijfsbehoud, om de ander angst in te boezemen, op het verkeerde been te zetten of om te laten zien wie de baas is. Dat maakt het moeilijk je aan de personages te verbinden. Monge laat in zijn afschrikwekkende roman zien wat de afstompende werking van geweld is, en dat doet hij heel goed: 'de lezer wéét dat wat hij gepresenteerd krijg verschrikkelijk is, maar vóélt het niet.'

Verder:

  • Dries Muus over Homers vlucht van Rutger Pontzen [fragment]: 'Een speelse ideeënroman in een claustrofobische setting, vol mondaine zonderlingen die zich aan het dagelijkse leven ontrrekken. Denk aan De Toverberg, maar dan op dertien kilometer hoogte.'
  • Als boek 'voor alle leeftijden' kiest Joukje Akveld voor Verborgen wereld van Ben Rothery: 'Een non-fictiedierenboek met spectaculaire illustraties op groot formaat.' De teksten zijn wat plechtstatig, maar de illustraties vertellen een verhaal op zich.
  • In de rubriek 'Naar bed met' tipt boekverkoper Sharon Perlee van Java Bookshop de roman Roest van Jakub Malecki: 'Beeldende beschrijvingen van het Poolse platteland worden afgewisseld met de verhalen van de dorpsbewoners en de ontberingen die zij hebben doorstaan tijdens de Tweede Wereldoorlog en erna.'
  • In 'Signalement' een selectie uit het grote aanbod nieuwe titels over de Tweede Wereldoorlog: Wie herdenken wij op 4 mei, een 'visuele gids' over de slachtoffers van de oorlog; Oorlogskinderen van Coen Verbaak, met interviews met Nederlanders die kind waren in de oorlog, Het raadsel van Femma van Els van Diggele; Het grote kinderspel door Bert Jan Flim, over de gereformeerde onderduikorganisatie NV die ruim tweehonderd joodse kinderen wist te redden; de bundel Oorlogsgesprekken, waarin bekende Nederlanders in duo's vertellen over de invloed van de oorlog op hun familie en hun eigen leven; en tot slot het verhaal van politicus en journalist Wiardi Beckman in Op verzoek van Hare Majesteit, door Frans en Tamara Becker.

De boekrecensies van Het Parool verschijnen elke zaterdag. Het Parool is te koop bij het Nieuwscentrum.

De Parijzenaar | Isabella Hammad | 9789026347672
€ 27,50
De Parijzenaar | Isabella Hammad | 9789049807825
€ 18,99
Parisian | Isabella Hammad | 9781784705701
€ 13,99
Homers vlucht | Rutger Pontzen | 9789021418223
€ 20,99
Verborgen wereld | Ben Rothery | 9789000370993
€ 22,99
Hidden Planet | Ben Rothery | 9780241361009
€ 26,99
Hidden planet | Ben Rothery | 9780241361016
€ 15,99
Roest | Jakub Malecki | 9789021418773
€ 20,00
Oorlogskinderen | Coen Verbraak | 9789400406087
€ 19,99
De Parijzenaar | Isabella Hammad | 9789026347689
€ 14,99
Homers vlucht | Rutger Pontzen | 9789021418230
€ 12,99
Roest | Jakub Malecki | 9789021418780
€ 13,99
Oorlogskinderen | Coen Verbraak | 9789400406100
€ 11,99

Na de vijf-ballenrecensie van Gabriele Tergits De Effingers was het boek binnen een paar uur uitverkocht. Michel Krielaars vergelijkt de roman met Thomas Manns De Buddenbrooks en schrijft dat de hoofdstukken over de familieleden 'ingenieus' in elkaar grijpen. Het is bovendien 'behalve een fascinerende familierelaas ook een caleidoscopische geschiedenis van het Duitse keizerrijk en de Weimarrepubliek'. Ook Walter Kempowski's Zwanenzang 1945 wordt lovend besproken. 'Zwanenzang neemt de lezer mee op reis door een verwoest continent, van oost naar west, van noord naar zuid,' schrijft Jeroen van der Kris, 'bezien door de ogen van leiders, soldaten, boeren, stadbewoners, krijgsgevangenen, kampslachtoffer - Kempowski gaf ze allemaal een stem.'

Minder enthousiast is Jaap Cohen over Els van Diggeles Het raadsel van Femma, een tragisch verhaal over een half Joods meisje dat vanwege die status niet onderdook maar door een bureaucratisch falen toch naar Auschwitz wordt gestuurd. Femma's verhaal is weliswaar 'indrukwekkend en verdient het om goed te worden opgetekend'. 'Op Van Diggeles beschrijving is echter nogal wat aan te merken.' Vanwege de heruitgave van diens controversiële boek Grijs verleden interviewt Jeroen van der Kris historicus Chris van der Heijden. Het boek, waarin Van der Heijden probeerde het heersende narratief over de oorlog in Nederland te nuanceren - maar niet te relativeren - is onveranderd gebleven maar voorzien van een nieuw voorwoord. Van der Heijden vertelt hoe hij destijds ook veel mooie reacties kreeg van kinderen van foute ouders. 'Die gesprekken begonnen er altijd mee dat mensen zeiden voor het eerst het gevoel te hebben gekregen dat ze hun verhaal konden vertellen.'

Hannah van Wieringen recenseert niet-wereldoorlogtitel Jaag je ploeg over de botten van de doden van Nobelprijs-winnaar Olga Tokarczuk [fragment | recensie], ze is laaiend enthousiast. Een 'gothic detective' over een berjaarde vrouw - 'klassieke buitenstaander, een type heks' - die een serie gruwelijke moorden onderzoekt terwijl ze ondertussen de jacht en de vernietiging van de aarde aanklaagt. 'Door de hele roman schets Tokarczuk beelden, zo levend, die je niet snel verlaten.' Daarnaast aandacht voor poëzie: Schoon van Willem Thies. Verder Omstandigheden van Koos van Zomeren en een recensie van Een huis dat van ons is van Julia Deck [recensie]. Over dat laatste boek schrijft Margot Dijkgraaf: 'Wie beweert dat er in de Franse literatuur niet te (glim)lachen valt, kent Deck niet.' Ook nog recensies van Thomas Verbogts Als je de stilte ziet [fragment | recensie] en James Hankins' Virtue Politics. 'In wijdlopige hoofdstukken haalt Hankins de ene na de andere denker vakkundig uit het stof,' schrijft Arthur Weststeijn, 'al slaagt hij er zelden in hun turbulente denkwereld daadwerkelijk tot leven te brengen.'

De boekrecensies van NRC Handelsblad verschijnen elke vrijdag in Boeken, en zijn voor abonnees te raadplegen op Nrc.nl. NRC Handelsblad is te koop bij het Nieuwscentrum.

Vorige week verscheen er een dubbeldik nummer van De Groene Amsterdammer, je vindt onze samenvatting van de boekbesprekingen in dit nummer hier.

De Groene Amsterdammer is elke woensdag al te koop bij het Nieuwscentrum. Athenaeum Boekhandel verzorgt de boekverkoop voor de website van De Groene

MINDBOOKSATH : athenaeum