Recensie: Furhaale en faute

12 maart 2019 , door Daan Stoffelsen
| |

'Allureerst wil ik zegge sorrie as ik woorde furkeert spel. Ik ben un Vos! En kan dus niet zondur faute sgrijfe of spelle.' Maar hij kán wel schrijven, de hoofdpersoon van George Saunders' novelle Vos 8 (Fox 8) is een wild dier dat van de mensen houdt - maar diep teleurgesteld wordt. Het blijkt een wrede soort. Hij wordt een droeviger en wijzer en uiteindelijk gelukkiger dier. Door dat schema, door de illustraties van Chelsea Cardinal en door de faute, denk je: dit is een kinderboek. Maar Saunders keert de schema's om en speelt met de taal - nu geweldig vertaald door Henkes & Bindervoet.

N.B. Op 14 maart lezen Bindervoet en Henkes voor uit Vos 8 in onze winkel op het Spui. Wees welkom! Lees verder onze bespreking van en voorpublicatie uit Saunders' Lincoln in the Bardo, waarmee hij in 2017 de Man Booker Prize won, en onze voorpublicatie uit de verhalenbundel Tien december.

Intersant of furkeert?

‘Op un dag liep ik langs 1 van jullie Mense huize alles wat intersant was op te snuive met me snuit toen ik binnenin un heel vreemt geluit hoorde. En wat ut was, dat geluit: dat was de Mense stem, die woorde maakte. Ze klonke pragtig! Ze klonke as mooje meziek! Ik bleef luistere naar die meziek woorde tot de zon ondur ging, tot ik plotse klaps gingvan: Vos 8, agturlukke ijkul, as zon gaat onder wort wirrelt donker, smeerum naar huis want andes loert ur gevaar!
Maar ik was gevas zie neert door die meziek woorde en wou ze heel en maal begrijpe.
Dus ik kwam iedere aavunt weer trug en zat ondur ut raam om ze te leere. En op un geeve mooment zaaten der zo veel woorde imme oore en imme kop dattik, assik der oover nadagt, ut Mens best goet kon furstaan, as ikkut hoorde!’

De fascinatie van Vos 8 is groot, en leert hem veel, al zet hij zijn vraagtekens bij de sprookjes met vossen en beren; niet zelden hoort hij 'un furkeert en zellefs gemeen furhaal'. Dat is niet het enige slechte: Fragtootoos komen het Oerbos opgraven, en '[furniele] onze lommur rijke drinkplaats en pletterdeplette kompleet de hoogste plek die we kenne, waar van daan we de heele sgepping kunne zien assut niet reegunt!', en zetten een winkelcentrum neer. 'En o vriende vamme, wat we daar al en maal wel niet zaage! We zaage de Xenos! We zaage de Spekzeevers! We zaage een Diere winkul, met al en maal gevange Katte!'

Het loopt verkeerd af. Hun groep vossen blijkt bij terugkomst verdwenen. Vos 8's vriend Vos 7 wordt vreselijk mishandeld door mensen en sterft. En Vos 8 gaat zwerven. Om uiteindelijk bij een andere groep in een nieuw bos aansluiting te vinden.

Furhaale en faute

Als een wild dier optreedt in literair proza, dan staat hij al snel voor een pure, ongrijpbare staat van zijn. Het dier is mysterieus en mooi, terwijl de mens met al zijn beschaving lelijk, kunstmatig is. Ik laat me daar graag door overtuigen, zoals in Sarah Halls grote wolvenroman, en in haar vossenverhalen. Saunders kiest niet voor realisme, maar Vos 8 is meer dan een sprookje; de dierenwereld schuurt met die van de mensen. Toch is de moraal wel bijna kinderlijk: de mens, bezeten door kooplust, vernietigt natuur. En: als je je bij je eigen soort blijft, kun je wel gelukkig worden. Hij gooit het schema dan wel om, het blijft een schema. Dus is Vos 8 een kinderboek? Zoals Arjan Peters, die ook columns op zijn naam heeft staan, immers vaststelt: Saunders heeft ook een aantal kinderboeken op zijn naam staan.

Maar zijn de thema's en de taal niet te ingewikkeld voor kinderen? Want de reden om Vos 8 te lezen is de taal. Die kwaliteit van Saunders zagen we al in zijn met de Folio Prize bekroonde bundel Tenth of December, waar verhalen onderling en ook erbinnen sterk in stijl varieerden. Naast de gedragen taal en frases Frans doorspekte jeugdtaal van een ontvoerd meisje stonden de EO-scheldwoorden van haar buurjongen, er waren elliptische dagboeken, en er was futuristisch idioom dat veel van de vertalers - destijds Harm Damsma en Niek Miedema - vergde. In 'Ontsnapping uit de spinnenkop', waaruit we voorpubliceerden op Athenaeum.nl, werkten chemicaliën op de stijl in: de verteller werd lyrischer of verliefder of depressiever naarmate het ene ingespoten werd of het andere.

De uitdaging voor Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes, beproefd James Joyce- en Beatlesvertalers, is nog groter.

‘Wat that lady in that house was saying, was: Storys, to her pups, with "luv." When done, she wud dowse the lite, causing dark. Then, die to feeling "luv," wud bend down, putting snout and lips to the heds of her pups, which was called: "gudnite kiss." Which I got a kik out of that! Because that is also how we show our luv for our pups, as Foxes! It made me feel gud, like Yumans cud feel luv and show luv. In other werds, hope full for the future of Erth!’

Saunders haalt het optimale effect uit de onnatuurlijke spelling van het Engels ('luv', 'wud', 'gudnite', 'Yumans', 'Erth'). De derde zin van Fox 8 was 'So don't rite or spel perfect'. Ook trekt hij woorden uit elkaar, zoals 'strate forword'.

‘Wat die vrouw in ut huis zij was: Furhaale, voor der pups, met "houwe van". Asse klaar was, deej ze ut ligt uit waardoor ut donkur wert. En dan, van weege dat ze dat "houwe van" voelde, boog ze froofur en raakte met der snuit en lippe de hoofde van der pups aan, wat heette "een nagtzoen". Te gek vont ik dat! Want ut is persies hoe wij ons houwe van laate zien aan onze pups, as Vosse seinde! Ik wert daar blei van, dus dat Mense ook houwe van konde voele en geeve. Met andurre woorde, hoop vol oover de toekompst van de Aarde!’

Dat splitsen kunnen Bindervoet en Henkes ook: 'van weege', 'hoop vol'. En de faute die mijn zesjarige ook maakte: e en u, f en v, d en t, een of twee klinkers, en nog steeds in groep vier, de onhoorbare slot-n. Maar de vertalers kunnen niet een-op-een vertalen, ze moeten compenseren, en dat doen ze geweldig. 'Froofur' is prachtig, en door het geweldige 'agturlukke ijkel' voor 'crazy nut' te nemen, compenseren ze dat 'skedaddle home' niet mooier dan met 'smeerum naar huis' te vertalen is. En een 'mopy dad' wordt een 'huu meurugge pappa'. Bindervoet en Henkes maken weer eens waar dat een vertaler ook een auteur is.

Als Vos 8 bepaald geen ode is aan de menselijke beschaving, dan toch wel aan de taal en de fantasie. En die is niet alleen aan Mense voorbehauwe!

Daan Stoffelsen is webboekverkoper bij Athenaeum Boekhandel, recensent en redacteur van Revisor.

Delen op

Gerelateerde boeken

MINDBOOKSATH : athenaeum