Recensie: Amin Maalouf en Rob de Wijk over de geopolitiek: erken je dwaling, omarm het machtsspel

14 mei 2024 , door Wietse de Jonge
| | | |

Nu de oorlog in Oekraïne voortduurt en China een steeds belangrijkere functie vervult op het politieke en economische wereldtoneel is het volgens Amin Maalouf en Rob de Wijk essentieel om de relatie tussen het Westen en zijn tegenstrevers onder de loep te nemen. Ondanks dat de perspectieven van beide auteurs verschillen zijn ze het in ieder geval over één ding eens: Europa is slaapwandelend in een Tweede Koude Oorlog beland.

Maalouf, een Franse auteur van Libanese origine, onder andere bekend van zijn boek over de kruistochten door Arabische ogen, benadert de krachtmeting tussen het Westen en zijn uitdagers in Een doolhof vol verdwaalden (vertaald door Hans van Riemsdijk) vanuit historisch perspectief, met een sterke nadruk op eerdere pogingen om de suprematie van het Westen te verminderen. Rob de Wijk, inmiddels misschien wel ’s lands voornaamste geopolitieke duider, maakt als directeur van het HCSS (Den Haag Centrum voor Strategische Studies) een veel strategischere en praktischere analyse in Het nieuwe IJzeren Gordijn. Hoe de machtspolitiek terugkeert in Europa.

Maalouf: erken je dwaling

Citerend uit Requiem voor een non van William Faulkner stelt Amin Maalouf met betrekking tot de huidige geopolitieke krachtmeting dat ‘het verleden nooit dood is, het is niet eens verleden’. Gebruik makend van de historische trajecten van Japan, Sovjet-Rusland en China laat Maalouf zien hoe het dominante Westen, eerst Europa en daarna de Verenigde Staten, altijd tegenstrevers hebben gekend.

Met duidelijk literaire ervaring – Maalouf is vooral bekend als romanschrijver – betoogt hij dat de andere supermachten momenteel een nog ernstiger bankroet ervaren dan het Westen. Het antwoord moet volgens de Fransman niet gezocht worden in het geloof in één hegemoniale macht. Nee, alleen het erkennen van collectieve morele en politieke dwaling kan een nieuwe tragedie met dezelfde acteurs voorkomen, dan is een alternatieve route mogelijk.

De Wijk: omarm het machtsspel

In tegenstelling tot het rijke historische mozaïek van Maalouf, waarin verschillende niet-Westerse actoren de hoofdrol vertolken, benadrukt Rob de Wijk het fiasco dat volgde op de ‘overwinning’ van het Westen na de Koude Oorlog. Waar de Wijk in De nieuwe wereldorde (2019) al concludeerde dat de opkomst van China zou leiden tot een toename van het geopolitieke machtsspel, trekt hij in Het nieuwe IJzeren Gordijn nog hardere conclusies over het internationale handelen van Europa in de afgelopen 35 jaar.

Rechtvaardigheid werd na het winnen van de Koude oorlog een universeel streven en het idee van defensie werd onmodieus. Europa hoefde zich kortom geen zorgen te maken over de eigen kwetsbaarheid. De Wijk haalt ontelbare incidenten – variërend van Srebrenica tot de Nederlandse defensiebezuinigingen – uit het verleden aan waar hij in meerdere of mindere mate bij betrokken was, om aan te tonen dat de morele politiek van na de Koude Oorlog definitief gefaald heeft.

Maalouf maakt een complex historisch proces met meerdere schakers op vele borden inzichtelijk zonder al te veel voorspellingen voor de toekomst te doen. De Wijk geeft een concreet gevolg aan zijn analyse: Europa moet de machtspolitiek omarmen en verankeren. In zijn slotwoord geeft de Wijk dan ook 15 adviezen aan de Europese Unie. Ik beveel beide boeken van harte aan, juist omdat ze zo verschillen in benadering en stijl complementeren Maalouf en de Wijk elkaar in een broodnodige analyse van de hedendaagse internationale geopolitiek.

Wietse de Jonge is boekverkoper Geschiedenis en Politiek bij Athenaeum Boekhandel Spui.

pro-mbooks1 : athenaeum