Recensie: De beste autobiografie, een belangrijk boek voor Europa: Stefan Zweigs De wereld van gisteren

19 mei 2024 , door Wietse de Jonge
| | |

De wereld van gisteren (Die Welt von Gestern, vertaald door Willem van Toorn) is de beste autobiografie om de aanloop en het begin van de roerige 20e eeuw te begrijpen. Het is met recht een cultuurhistorisch monument waarin Stefan Zweig het Habsburgse burgerlijke milieu van de jaren 1910 en 1920 meesterlijk optuigt alvorens te laten zien hoe Europa vervalt in nationalisme en oorlogszucht. Zweigs wereld van gisteren is een ode aan de Europese gedachte en als ongekende observator brengt hij in dit egodocument ook nog eens de mooiste karakteriseringen van steden als Wenen en Parijs, en personen als Rilke en Emile Verhaeren.



Zweig wordt terecht vaak aangehaald als een van de geestelijke vaders van de Europese gedachte. Als geassimileerde Oostenrijkse jood groeit hij op in een Habsburgse, burgelijke, stedelijke elite, en maakt hij als gymnasiast al onderdeel uit van een Europees kosmopolitisch netwerk. Via de Weense koffiehuizen en zijn werk voor tijdschriften en kranten komt hij in aanraking met het gedachtegoed van schrijvers en denkers zoals von Hofmannstahl en Theodor Herzl. Samen met vrienden gaat hij op in de liefde voor literatuur en kunst, en ze praten dan ook oeverloos over elkaars gedichten en de meest recente Duitse en Franse literaire sensaties. 

Zoals Zweig in zijn voorwoord stelt is hij iemand die "uitleg geeft bij geprojecteerde beelden; de tijd levert de beelden, ik spreek de teksten erbij, en het zal eigenlijk niet zozeer mijn lot waarover ik vertel, maar dat van een hele generatie - onze unieke generatie, die meer van het lot te dragen kreeg dan vrijwel alle andere in de loop der geschiedenis." De wereld van gisteren is daarom ook meer een portret van zijn tijd en de plaatsen die Zweig kortstondig thuis noemde dan een autobiografie gekenmerkt door introspectie. De nieuwsgierige auteur verzamelt schetsen van lotgenoten die we inmiddels kennen als de grote schrijvers en kunstenaars van de Europese cultuur, maar in Zweigs tijd nog worstelden om hun stem te vinden of bekend te raken bij uitgevers en het lezerspubliek; zo gaat Zweig in Londen naar de voordrachten van Yeats en bezoekt Andre Gide hem op zijn kleine zolderkamer in Parijs.

Zoals bekend pleegde Zweig in 1942 samen met zijn vrouw zelfmoord in Brazilie na zijn geliefde Europa ontvlucht te zijn. Na twee wereldoorlogen, opvlammend nationalisme en virulent antisemitisme in zijn Oostenrijk van dichtbij te hebben aanschouwd, kwam Zweig tot de realisatie dat het oude Europa dat hij kende en zo lief had niet langer bestond. Gelukkig hebben we dit postuum uitgegeven meesterwerk om inzicht te krijgen in hoe het Europese kosmopolitische denken ontstond en opbloeide in de decennia voor de oorlog. De wereld van gisteren is een onmisbaar boek voor liefhebbers van Europese cultuurgeschiedenis en de kunst van het observeren.

Wietse de Jonge is boekverkoper Geschiedenis & Politiek bij Athenaeum Boekhandel Spui.

Delen op

Gerelateerde boeken

pro-mbooks1 : athenaeum